JAČI OD SUDBINE: Kratak pregled ratnog puta 43. Pmtbr

43._prijedorska_motorizovana_brigada.jpg
Podeli:

Ratni put 43.motorizovane brigade, čuvenije i poznatije pod imenom „prijedorska“ nije lako opisati, jer riječ je o brigadi koja je po mnogo čemu specifična i koja će u istoriju sasvim sigurno ući kao brigada koja je na svom području izvojevala najbržu i najsjajniju pobjedu. Pobjedu koja nije odredila samo sudbinu srpskog naroda u Potkozarju, već sasvim izvjesno i sudbinu cijele Krajine. Sadašnji i budući istoričari imaće mnogo posla, ali i obaveza, da to rastumače srpskom narodu, jer pitanje odnosa jednog naroda ili cijelog jednog društva prema prošlosti pravoshodno je civilizacijsko pitanje, pitanje njegove kulture i zrelosti. U ideološkim društvima kao što je bilo naše u zadnjih pola vijeka takav odnos nije postojao. Zapravo, bilo je sasvim obrnuto – umjesto razvijanja i stvaranja istorijske svijesti, nastale usvajanjem naučnih rezultata, kritičkih objašnjenja i pouzdanog znanja, forsirana je epska svijest koju karakterišu ideološko čistunstvo, literarnost, neistinitost i nekritičnost. Otuda takav negativan odnos prema mnogim materijalnim i duhovnim dobrima i nasleđu srpskog naroda u Titovoj Jugoslaviji, toliko svjesnog falsifikovanja prošlosti, potiskivanja, čak i nasilnog raskida sa tradicijom čiji su korijeni daleko ispred savremenosti i toliko različitih vivisekcija kako na istoriji tako i na živom tkivu srpskog naroda. Otuda i šeretska Brozova „genetika“ da pod plaštom stvaranja jugoslovenske nacije, u koju je kralj Aleksandar zaista naivno vjerovao, vještački stvori jugoslovenstvo, potom islamske vjernike i poturice pretvori u narod, a usput svojim mnogobrojnim ustavima i amandamanima podigne rep i drugim etničkim grupicama da razmišljaju o stvaranju svojih država i autonomija na štetu sluđenih i izgubljenih Srba. Istih onih Srba koji su mu na svojim kostima i humkama izgradili slavu i pobjedu, ali je čak i to falsifikovano.Sve ovo i još mnogo više trebalo je znati ili bar osjećati mnogo prije nego što su vjetrovi rata zaduvali prostorima bivše Jugoslavije. Posebno poglavlje u svemu tome, baš kao i toliko puta prije, bilo je područje Potkozarja, tokom i naročito poslije Drugog svjetskog rata zasigurno najrasrbljenije područje srpske zemlje. Ne slučajno, Kozara i Potkozarje su i prije dvije godine (1991.) bili određeni za novi veliki eksperiment (dolazak Ante Markovića tadašnjeg premijera Savezne vlade, na promotivno osnivanje Saveza reformskih snaga). U jednoj takvoj konfuziji poslije izbijanja rata u Sloveniji, a nedugo zatim i Hrvatskoj na udaru se nalazi sve srpsko i (pro) jugoslovensko, naročito JNA. Uprkos tome u prijedorskom garnizonu ostaju čvrsto na nogama tražeći način da se u opštini u kojoj se na vlasti nalazila SDA zadrži postojeća ravnoteža i stvore preduslovi za odbranu i naoružavanje srpskog naroda uz pomoć slabo organizovane Srpske demokratske stranke koja je najviše kuburila sa intelektualnim kadrom.

Uporedo sa tim vrše se pripreme za eventualni odlazak brigade na front. Sredinom septembra 1991.godine, tačnije 15.septembra tadašnja 343.motorizovana brigada dobija mobilizacijski signal i već 16.septembra uspijeva izvršiti mobilizaciju i zaputiti se u rejon Gradiške, a već 1 b.septembra kreće na ivršenje borbenog zadatka i to na glavnom pravcu tadašnjeg Petog banjalučkog, sada Prvog krajiškog korpusa. To je pravac Strug-Okučani- Lipik-Pakrac. Bila je to prva pobjeda ove brigade koja je kanal Strug prešla sa samo 42 posto svog sastava, jer su prijedorske vlasti u organizaciji pod pritiskom SDA činili sve da se spriječi mobilizacija, a posebno da se spriječi odlazak brigade na ratiše. U tome su imali podršku HDZ iz Prijedora koja je preko svojih zagrebačkih veza uveliko radila na naoružavanju hrvatskog i muslimanskog stanovništva. Tek kasniji događaji rasvijetliće šta se sve dešavalo u pozadini raznih mirotvornih pokreta, “bedema ljubavi“ i slično i ko se sve iza čega krio i ko je na čemu, odnosno za koga radio. Razumije se, tek godinu dana poslije biće jasno šta su sve Prijedor i 43. motorizovana brigada“ odradili za Prijedor i RepublikuSrpsku, odnosno za srpski narod i kako je poslije više od šest vijekova (I sve ovo rečeno svrši se leta 6897, (1389.), indikta dvanaestog, mjeseca juna petnaesti dan, u utorak, a čas je bio šesti ili sedmi. Ne znam, Bog zna“) ostvarena svesrpska težnja o ujedinjenju i srpskoj slozi.

ODLAZAK I BORBE U ZAPADNOJ SLAVONIJI

Kada se bude pisala nova istorija srpskog naroda biće teško sakupiti i vjerodostojno prezentirati sve relevantne događaje i okolnosti koje su uticale kako na stvaranje te istorije tako i na pojedine njezine segmente, jer će mnogobrojni učesnici u toj istoriji i tim događajima nastojati da svoje učešće i učinak prikažu presudnim, a razumljivo je da će svaka pojedinost biti opterećena subjektivnim procjenama i elemntima, odnosno nezaobilaznom težinom subjektivnosti i patinom emocija. Kada je riječ o (3)43 prijedorskoj motorizovanoj brigadi onda je njezin dnevnik zasigurno najvjerodostojniji dokument koji se može koristiti kao istorijski materijal i u svakom slučaju vrlo siguran i objektivan putokaz za buduća naučna istraživanja. Razumljivo, uz puno uvažavanje neposrednih zabilješki i naknadnih svjedočenja neposrednih učesnika pojedinih bitaka i presudnih događaja (ratni dnevnici, bilješke, pisma, dokumentarni materijal). Ne sumnjajući da će mnogi dokumenti, a naročito tvrdnje i svjedočenja (sjećanja su uvijek nesiguran, ali dragocjen svjedok) biti osporavani, i da će biti neminovna arbitraža „istorijske distance“ za monografiju Prvog krajiškog korpusa ratni dnevnici pojedinih brigada relevantan su i pouzdan svjedok i materijal koji se ne može zaobići. Zato su podaci koji će biti korišteni za ovu monografiju, bar kad je u pitanju 43.motorizovana brigada, uglavnom uzimani iz ratnih i operativnih dnevnika, zatim sjećanja neposrednih učesnika, te novinskih i drugi tekstova i zabilješki.

2.bataljon 43.pmbr, uslikano nakon uspješne akcije oslobađanja nekoliko sela na gradačačkom ratištu, avgust 1992.

Mobilizacijski signal u (3) 43 motorizovanoj brigadi primljen je, kao što smo već rekli, 15.septembra 1991.godine u 24.00 časa, ali je mobilizacija kasnila cijelih deset sati zbog negativnog djelovanja tadašnjeg sekretarijata NO prijedorske opštine na čijem čelu se nalazio istaknuti predstavnik SDA Bećir Medunjanin iz Kozarca, po zanimanju nastavnik fizike i matematike iz Kozarca (u to vrijeme nije ispunjavao uslove za to radno mjesto), inače sandžaklije iz Plava. Komanda prijedorske jedinice tada se opredijelila za prilagođavanje datim uslovima i na licu mjesta izvršila potrebne korekcije. Tako su Drugi i Četvrti mtb preseljeni na Karan na izvođenje obuke već narednog dana (17.septembra 1991.). U tom času odziv vojnih obveznika iznosio je 44, a motornih vozila 33 posto. U 03,00 časa 18. septembra izdato je naređenje da se Prvi mtb do 09.časova razmjesti u rejonu Gornji Varoš (Stara Gradiška) i pretpočini komandi Petog (banjalučkog) korpusa, što je uspješno urađeno. Istog dana preduzete su sve mjere samozaštite na području opštine, a u 17 časova od komandanta Petog korpusa primljeno je naređenje da se zaštite vojna skladišta u selu Svodna i Palančište, što je takođe uspješno urađeno. Ostatak brigade po dobijenom naređenju u 11 časova kreće na marš i stiže na odredište u B. Gradišku u 15 časova, prebacuje se preko mosta i noćiva u rejonu Gornje Varoši. Na dobijeni zadatak (zaposjedanje Gornje Varoši) brigada kreće ujutro, 20.septembrau 05 časova pošto je prethodno izvršeno razminiranje na nasipu. U toku kretanja na kolonu je otvorena vatra sa brodice na Savi.

Bilo je to prvo vatreno krštenje brigade, a napad je uspješno odbijen. Uskoro zatim u selu Dubrave uslijedio je napad ustaša i tri vozila su ostala odsječena od kolone. Uslijedila je brza intervencija, pa su zaostali dijelovi uvedeni u sastav bez gubitaka.

Na izlasku iz Okučana komandu brigade sačekali su predstavnici Odreda TO „Sever“, odredili vodiče i predložili mjesto razmještaja.

Istog dana razmještene su sve jedinice ostvaren kontakt sa Okučanskom brigadom i na Bijeloj Stijeni smještena komanda.

Tako je otpočela slavonska „odiseja“ (3)43 prijedorske motorizovane brigade u rejonu Lipika i Pakraca koja je na ovom području (zadatku) ostala sve do 01. jula 1992. godine kada su se u 05,00 časova sve jedinice ove brigade izvukle sa svojih položaja i uredno ih predali snagama policije Republike Srpske Krajine iz Okučana i jedinicama UNPROFORA iz Nepala i Jordana.

Početak operacije za zaštitu srpskog naroda u Slavoniji može se vezati za 23.septembar 1991.godine, dva dana poslije zauzimanja borbenih položaja i ukopavanja jedinica, te izviđanja. Na neprijateljsku vatru odgovoreno je u ranim jutarnjim časovima poslije odobrenja komandanta da se odgovori na svaku vatru, a istovremeno je izvršena korektura artiljerijske vatre (oruđa). Prvi ozbiljni gubici naneseni su neprijatelju 25.09.1991. godine a istog dana zarobljen je i prvi neprijateljski vojnik, dok je prvi oklopni transporter ZNG Hrvatske uništen u Pakracu   sljedećeg dana (26.septembar). Već sljedećeg, 27.septembra vođene su dotad najčešće borbe u rejonu sela Kusonje, Bair i Bujavica u zoni odgovornosti Drugog i Trećeg mtb čiji su vojnici zarobili tri motorna vozila. Artiljerijskom vatrom spriječen je pokušaj ustaša da pod okriljem Međunarodnog crvenog krsta ojačaju svoje snage u rejonu Lipika sa pet autobusa svojih vojnika. Kraj tog prvog ratnog mjeseca (3)43 mtbr obilježen je jednim nemilim događajem (incidentom). Poslije povratka sa referisanja u komandi korpusa u 00,30 časova 29.septembra 1991. godine na raskršću u Okučanima koji su se nalazili pod kontrolom  TO Okučani, otvorena je vatra na vozilo komandanta brigade p.pukovnika Vladimira Arsića. Tom prilikom lakše su ranjeni njegovi pratioci Miroslav Kolar, a nešto teže Rajko Vučićević. U sličnim borbenim aktivnostima protekao je oktobar kada su i ostvareni najveći uspjesi – zauzimanje sela G ornji Čaglić, a odmah potom i Lipika. Čaglić je zauzet trećeg, a Lipik 11. oktobra. Tom prilikom poginuo je prvi pripadnik brigade, vojnik Mile Radić iz Busnova, a zarobljen je Goran Tadić koji je kasnije živ razmijenjen. Čitavo to vrijeme brigada nije imala adekvatnu podršku avijacije, što će biti presudno u kasnijim događajima (decembar 1991. godine kada je došlo do naglog osipanja brigade, pa i dezertiranja jednog većeg broja vojnika koji su se jednostavno priključili koloni izbjeglog stanovništva sa područja Psunja i Papuka, naročito iz daruvarskog područja i Grubišinog Polja). Za to vrijeme jedinice ZNG su uspjele da se konsoliduju, da dovuku nove snage i ojačaju se zarobljenim borbenim oruđima iz garnizona u Varaždinu i Bjelovaru. Pa ipak, 08. oktobra njima su u Pakracu naneseni teški gubici kada je ubijeno 35 ustaša, a zarobljena dva motorna vozila dok su dva uništena. U završnim akcijama u Lipiku11. oktobra ubijeno je 6 ustaša i uništen jedan BVP, vlasništvo bivše JNA iz Bjelovara. Borbeni moral nije bio na potrebnoj visini, jer je 20 vojnika tom prilikom izbjeglo da učestvuje u akciji. Ispostavilo se da su tog dana mnogo bolje prošli neposredni učesnici u borbi, nego oni koji su je izbjegli ili iz drugih razloga ostali u pozadini jer je jedna zalutala mina u priručnom skladištu Prvog mtb ubila trojicu, a teže ranila dvojicu naših vojnika. Poginuli su Faruk (Salka) Ališić, Muharem (Džanana) Hođić, i Glišo (Dobrivoja) Radić, a ranjeni Damir (Husnije) Cepić i Darko (Bore) Grbić. Sve do kraja mjeseca brigada svaki dan vodi ogorčene borbe sa ojačanim ustaškim snagama koje na sve načine pokušavaju da vrate Lipik, Pakrac i položaje na dominantnim kotama u rejonu Lovske, Trokuta, Baira i Bujavice. Moral jedinica sve više slabi, naročito u Trećem mtb gde je smijenjen komandant major (rezervni) Ekrem Handanagić, ali se stanje nije bitno promijenilo ni poslije postavljanja na njegovo mjesto aktivnog majora Dragiše Stefanovića. Štaviše, 16.oktobra svoje položaje poslije artiljerijskog, a potom i pješadijskog napada napustili su pripadnici Druge čete Trećeg mtb, a već sutradan, dezertirao je cijeli bataljon ostavljajući dva poginula borca u rejonu sela Kusonje.

Tenkovska četa El Manijakos

Koliko je stanje paradoksalno pokazuje slučaj na sasvim suprotnoj strani ratišta gdje je položaje držao Drugi mtb. Iako su danima bili izloženi jakim neprijateljskim napadima i bili prisiljeni da se povuku iz sela Bujavica borci ovog bataljona u rejonu sela Lovska zaustavili su ustaški napad. Tom prilikom neviđeno junaštvo iskazao je mladi potporučnik Milodrag Stanojević iz sela Koturovi kod Kozarske Dubice. Ovaj dvadesetogodišnjak praktično je sam zarobio dva neprijateljska tenka i jedan oklopni transporter, kao i trojicu članova posade među kojima je bio i zapovjednik ove grupe, ustaški bojnik Ivica Sever. Iste noći pod komandom Milodraga Stanojevića naša diverzantska grupa likvidirala je cijelu minobacačku posadu ZNG na Bujavici (ubijeno 8 ustaša). Uprkos tome kolektivni moral slabi. Nesređene prilike kod kuće (u Prijedoru), te raznovrsne manipulacije i izbjegavanje mobilizacije najviše doprinose takvom stanju, a pošto se u brigadi u to vrijeme nalazilo nešto više od 20 posto Muslimana i Hrvata defetizam i organizovani bojkot fronta nagrizaju moral brigade i iznutra zbog čega se ozbiljno počinje razmišljati o odmoru na koji celokupna jedinica odlazi 31.oktobra 1991. godine, a položaje preuzima Četrnaesta pbr. iz Zrenjanina i Kikinde.

Povratak je uslijedio 17. novembra poslije niza peripetija privođenja većeg broja starješina i vojnika i organizovanog bojkota Muslimana i Hrvata koji se već uveliko vrbuju i pripremaju za otcepljenje BiH iz Jugoslavije, ne priznaju JNA i ilegalno naoružavaju svoje paravojne formacije, prije svega preko tadašnje TO. Brojčano slabiji nego što su bili prije odmora naši borci preuzimaju sasvim nove linije odbrane, jer su vojvođani u međuvremenu izgubili dominantne kote u selima Bair, Trokut i Lovska. Prilikom povlačenja tokom noći prije nego što su stigle naše jedinice pripadnici ZNG i HOS-a zauzimaju liniju: Kričko polje-s.Livađani- Bijela Stijena-s.Korita. Ohrabreni iznenadnim poklonima ustaše su se još više osmjelile i krenule u sve žešće artiljerijsko-pješadijske napade na sela Livađani, Korita, Jagma, Kukunjevac i Gornja i Donja Subocka, a u toku noći sa  20. na 21. novembar upali su i u selo Kričke. Naše jedinice su istog dana pokušala vratiti ove položaje, ali zbog slabog podržavanja OTO Laktaši ta akcija nije uspjela.

Od tog momenta, sve do kraja decembra, dakle nešto više od mjesec dana, brigada prolazi kroz najteža iskušenja. U tih mjesec dana prepuštena sama sebi, desetkovana zbog stalnih dezertiranja, ostavljena potpuno bez avio- podrške i pomoći drugih jedinica (3) 43 mtbr trpi udar za udarom na svoje položaje, povija se, kida, povremeno gubi neke položaje, ali ne odstupa. Prvi veliki opšti napad ustaše i hosovci izveli su 23. novembra, a najžešća borba razvila se na Koritima gdje su pokušali proboj. U strašnoj borbi koja traje gotovo cijeli dan neprijatelju su naneseni veliki gubici. Procjene su da je tog dana bilo preko 50 mrtvih ustaša, a naši borci sahranili su 16 leševa koji su kasnije razmijenjeni. Na žalost, u toj brobi izgubili smo najboljeg: hrabrog i srčanog Milodraga Stanojevića. Zajedno sa njim poginuo je i desetar Predrag Kalamanda. Linije odbrane ostale su tri dana nepomjerene, a naši i međunarodni pregovarači zaključili su 14. primirje koje je narušeno već sutrdan, jer ustaše nisu odustajale od svojih namjera da vrate sve srpske teritorije pod svoju kontrolu. Uoči Dana Republike artiljerijska „čestitka“ stigla je na samo komandno mjesto. Bio je to promašaj iz višecjevnog bacača raketa, ali su granate padale vrlo blizu komandnog mjesta i KAG-5. Naši borci su uzvratili vatrom, a na izlazu iz Lipika, kod groblja, izviđači koje je predvodio KIK Zoran Karlica, ubili su nekolicinu pripadnika ZNG koje je predvodio strani plaćenik Ibrahim Busala iz Libije. Ustaše nisu mirovale, a njihovi glavni udari i dalje su bili na selo Korita da bi presjekli komunikaciju Lipik – Okučani. Praktično, nije bilo metra zemlje u tom selu na koji nije pala neka mina ili granata. Uprkos tome prvog decembra pokušavamo vratiti selo Kričke, ali akcija ne uspjeva. Ustašama su naneseni veliki gubici, zarobljena su dva njihova vojnika i uništena tri vozila, ali tom prilikom poginuli su naši borci: Milenko Miljatović, Simo Antonić, Dragan Kušić i Svetozar Jokić. Najteži dan i najveće iskušenje brigada je doživjela 07. decembra 1991. godine. Možda se nešto slično dešavalo i u nekom drugom ratu (i nekoj drugoj jedinici), ali tog dana na prvoj borbenoj liniji praktično su ostali HAD, dio boraca Drugog mtb, dio izviđača i komandni sastav. Slovom i brojem samo 76 ljudi uključujući komandanta brigade, pukovnika Vladimira Arsića i načelnika potpukovnika Radmila Zeljaju. Na IK u Donjem Čagliću oni ostaju cijeli dan i noć sa oružjem u rukama. Tako je zaustavljen neprijateljski napad na samom IKM gdje je komanda ostala (svi, do zadnjeg čovjeka) i naredna tri dana dok nije stiglo pojačanje i dok pripadnici Drugog mtb nisu odbacili ustaške snage iz Čaglića i Kovačevca nazad u Livađane, Kričke i Subocku.

DANI ČUDNIH DOGAĐAJA

Bili su to dani čudnih događaja, neobjašnjivih poteza i opšte konfuzije u samom vojnom vrhu. Potpisnik ovih redova lično je bio prisutan na komandnom mjestu kad je tada pukovnik Momir Talić, načelnik Petog (banjalučkog) korpusa na svoju odgovornost podigao tri helikoptera (GAZELE) 05.12.1991. da pomogne našu odbranu. U to vrijeme bio je potpisan  sporazum o zabrani leta aviona i istog momenta direktno iz Beograda u slušalici se oglasio lično Zvonko Jurjević, komandant avijacije JNA. Imao je tačne podatke?! Prostačkim riječima: „Pizda ti materina, ko ti je dozvolio da podigneš tri helikoptera?“-derao se na pukovnika Talića. Očito, njega situacija na terenu nije zanimala. Ili možda jeste?! U svakom slučaju njega nisu interesovale muke 343 mtbr koja je do tog momenta imala već više od 30 mrtvih boraca i preko 250 ranjenih, niti su ga zanimale nepregledne kolone izbjeglica sa Psunja i Papuka koje su se kao rijeka slijevale na kanal Strug gdje je pontonski most tih dana bio preuzak i preslab da premosti nabujalo korito pa je kraj njega na brzinu napravljen improvizovani nasip koji i danas služi kao most.

Bilo je to vrijeme kada je najveći teret borbi i odbrane ovog dijela fronta podnijela izviđačka četa kasnije nazvana „Zoran Karlica“, po imenu svog proslavljenog komandanta, majora Zorana Karlice.

Sa svojim momcima on je stizao svuda, zatvarao prolaze koji su nastajali povlačenjem dijela naših jedinica, ali vrlo često izviđači su znali ići napred, iznenaditi neprijatelja i nanijeti mu velike gubitke. Bez sumnje oni su bili najsvjetlija tačka zapadnoslavonskog fronta.

Sve se to dešavalo uoči novih okršaja i novih mirovnih dogovora koji su uglavnom propadali. Tek 03.januara 1992. godine potpisano je devetnaesto, posljednje primirje koje se održalo iako je upravo toga dana višecjevnim bacačom raketa ponovo gađano komandno mjesto. Očito, imali su odlične podatke, jer sve se to dešavalo u vrijeme posjete generala Vladimira Vukovića, tadašnjeg komandanta korpusa. Od tada pa do prepuštanja položaja snagama milicije RSK iz Okučana i snagama UNPROFORA iz Nepala i Jordana bilo je još mnogo  zanimljivih događaja  i ratnih dogodovština, mnogo neprijateljskih pokušaja da probiju našu odbranu i prošire svoju teritoriju, ali je naša odbrana ostala čvrsta na linijama od 07. decembra 1991. godine. Tog dana brigada je ivršila svoj zadatak – odbranila narod i teritoriju Zapadne Slavonije. Poslije toga u pomoć 343 mtbr pristigle su jedinice iz 1 b.mtbr. kao i jedinice redovne vojske (Bitolj). Neosporno je, međutim, da je prijedorska brigada na ovom ratištu više od godinu dana držala 35 kilometara fronta bez drugog ešalona (dio položaja na desnom krilu, umjesto Trećeg mtb u novembru 1991. godine preuzelaje Peta kozarska brigada), da je raspolagala samo jednom trećinom svog sastava i da je to bila jedina brigada mobilisana i uvedena na front sa područja opštine koja je bila pod kontrolom SDA što će tek kasnije biti odlučujuće, presudno za događaje koji su uslijedili početkom aprila 1992. godine poslije priznavanja i secesije BiH.

 

IZVOR: Bilten 4. taktičke grupe, Prijedor avgust-septembar 1993.

PRIREDILA: Redakcija

Donirajte ili se reklamirajte na „Srbi u Bosni i Hercegovini kroz epohe i sudbine“ jedinom sajtu na svijetu koji opisuje život našeg naroda na prostorima BiH od naseljavanja Srba u 7. vijeku do odbrambeno-otadžbinskog rata a kroz prizme političke, kulturne i duhovne istorije.
Podeli:

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *

Top