VUK KARADŽIĆ O TURSKOJ UPRAVI I AGRARNO-PRAVNIM ODNOSIMA U BOSANSKOM PAŠALUKU

vuk_karadzic_kriehuber_cropped222.jpg
Podeli:

I

Za Vuka Karadžića može se reći da je bio, uopšte, jedan od prvih proučavalaca savremenih prilika i događaja u Bosni prve polovine 19. veka, pisac koji je svoje interesovanje bio usmerio u više pravaca: jezičkom, etnografskom, folklornom, istorijskom. Saznanje i rezultate ovih svojih proučavanja, u fragmentima ili većim napisima, on je izneo ponajpre u Srpskom rječniku i u istorijskim spisima objavljenim u Danici, ali i u mnogim drugim delima svog znamenitog istraživačkog rada.

 

U razmatranjima o društveno-pravnim i političkim odnosima u Bosanskom pašaluku Vuka je najviše interesovao život i položaj srpskog stanovništva, naročito u vezi sa karakterom turske uprave i njenih zakonskih ustanova, ali je dosta pažnje obraćao i na prilike i međusobne odnose muslimanske versko-društvene zajednice. Vuk je konstatovao dosta težak i podređen položaj koji je tamošnja hrišćanska raja imala pod turskom vlašću, koji se pokazivao kako u društveno-pravnom tako i u društveno-ekonomskom životu i bio u stalnom pogoršanju do kraja 18. veka. Za podanički status hrišćana, uopšte, od velikog značaja bio je versko-politički karakter uprave Osmanskog carstva, ali posebno njegov agrarni i poreski sistem, koji je stalno trpeo suštinske promene. Uopšte uzev, govoreći o turskoj upravi i agrarno-pravnim odnosima u Bosanskom pašaluku svoga vremena, Vuk Karadžić je posmatrao probleme koji su nastajali u funkcionisanju državne uprave i njenih pravnih ustanova u dvostrukom obliku: kroz pravni status raje u Portinom zakonodavnom sistemu i kroz političku praksu upravljanja narodom od strane provincijskih organa vlasti.

 

Ovakvo Vukovo uočavanje karaktera turske vlasti prema bosansko-hercegovačkom stanovništvu imalo je podlogu u unutrašnjopolitičkoj situaciji Osmanskog carstva perioda Nizami-Džedida i kasnijeg Tanzimatskog zakonodavstva, poznatih u državnoj i političkoj istoriji Turske kao period reformi sultana Selima III, Mahmuda II i Abdul-Medžida. Borba za uvođenje nizama – redovne vojske, za centralizaciju provincijske uprave, za davanje većih prava raji, kao i za veću finansijsku kontrolu u pribiranju državnih prihoda i zakupa od strane Porte, razdvojila je tursko-muslimansku društvenu sredinu na pristalice i protivnike politike reformi. Jedni su bili za očuvanje staroga stanja, drugi za modernizaciju turske države. Kao i u svemu Osmanskom carstvu tako je i u Bosanskom pašaluku među muslimanskim stanovništvom, a pre svega u vrhovima feudalnoupravne aristokratije, begovata, nastalo podvajanje koje se sve više oblikovalo kao politička polarizacija najšireg obima. Ovo podvajanje koje se izrodilo u žestoki i dugotrajni sukob sa Portom imalo je i svoju materijalnu stranu, koja je zadirala, pre svega, u postojeće ekonomske i društvene odnose. Reformno zakonodavstvo koje je provodila Porta jako je pogađalo stečena prava upravnofeudalnih kategorija muslimanskog dela bosanskog sta-novništva, koji se stavio u opoziciju prema Porti i sultanu. Međutim, nova politička situacija u Carstvu pogodila je i hrišćanski deo stanovništva, naročito njegovo seljaštvo, usled velikih poremećaja u javnoj bezbednosti i neporetka u poreskim ustanovama, koje su bile karakteristične za timarsko-spahijski sistem i dotadašnje agrarno-pravne odnose spahija prema seljacima.1)

 

Kao savremenik događajima Vuk je uočio velike promene koje su se dešavale u Turskoj, a posebno u tursko-hrišćanskim odnosima, kako u oblasti političkog stanja tako i u društvenim odnosima. Opisujući njihove pojave, Vuk je ovakvu političku situaciju u Bosni, u Bosanskom pašaluku, pratio kroz skoro čitavu prvu polovinu 19. veka. On ih je, delimično, dovodio u vezu i sa događajima u Srbiji posle Prvog i Drugog srpskog ustanka, ali se zadržavao i na specifičnostima bosanske lokalne i provincijalne stvarnosti. Za nepovoljan razvoj političkih i drupggvenih prilika u Bosni on je nalazio uzroka, pored ostaloga, i u negativnim posledicama poslednjeg tursko-austrijskog rata (1788-1791), koje su, u nizu drugih pojava, izazvale i brojnu muslimansku migraciju iz pograničnih krajeva Bosne prema Austriji, kao i njihov delimični uticaj – u vezi sa dahijama i njihovim pristalicama – na prilike u Srbiji pred Prvi srpski ustanak.

 

Ovaj poslednji rat Turske sa Austrijom dvostruko je poremetio dotadašnje prilike u Bosni: što je podstakao politička previranja, i što je duboko uzdrmao osnove u timarsko-spahijskom sistemu i posebno izazvao velike promene u agrarnim i poreskim obavezama seljaka.

 

II

 

Govoreći o agrarnim prilikama i o agrarno-pravnim odnosima u Bosni, Vuk je u prvom redu imao u vidu prostrani Zvornički sandžak. U krajevima gde je hrišćansko srpsko stanovništvo prevladavalo, kao na primer u Semberiji, čitlučkih imanja i sela bilo je manje: uz podršku legalne turske vlasti knežinska autonomija štitila je seljake od či-tlučenja i „bašenja“, od nasilnog uzurpiranja seljačke baštine. Poznato je da je sve do prvih godina Prvog srpskog ustanka – kako Vuk svedoči narodnom pesmom opevani Ivan Knežević „bio od starina oborknez od Bijeljinskog kadiluka, koji se zove Semberija“.2) Međutim, tamo gde lokalna turska vlast nije bila jaka, ili gde su se pojedinci muslimani odmetnuli od vlasti, čitlučenje je uzimalo maha. Tako je „bašaluk“ nanosio štetu ne samo seljacima-baštinicima na spahijskoj (carskoj) zemlji već je rušio i same osnove timarsko-spahijskog sistema i slabio autoritet sultanove vlasti. Nožin-aga ili Mula Nožina, iz sela Maoče, za vreme dahijske uzurpacije, prešao je u Beogradski pašaluk i, po Vukovim rečima, „dolje se pobašio i postao gospodar“.3) Kada se, pred srpski ustanak 1804. godine, Ali-beg Vidaić sukobio sa svojim bratom Kapetan-pašom od Zvornika, stupivši u dogovor sa dahijama u Beogradskom pašaluku, počeo je „po naiji zvorničkoj ljude na silu čitlučiti i namještati subaše po selima“.4) Zbog toga je protiv sebe izazvao svoje rođake Ibraim-agu i Memed-kapetana, kao i Smail-bega Begzadića. Ali, u oružanom sukobu Ali-beg je bio jači. Posledica njegove premoći je bila: Spreča je bila poharana i popaljena, i čitlučenje nastavljeno uz postavljanje subaša po mnogim selima Zvorničkog sandžaka.5)

 

Pokušaj nasilne promene u sistemu političkih i pravnih ustanova uoppgge u Turskoj naišao je na otpor ne samo kod Porte već i kod onih njenih predstavnika koji su bili za održavanje zakonitosti i reformne politike koje je u Osmanskom carstvu zavodio sultan Selim III. Protiv uzurpacije baša u Zvorničkom sandžaku (i uopšte u Bosanskom pašaluku), koje je predvodio Ali-beg Vidaić, ustao je, takođe, srebrnički paša, koji je bio poznat i kao neprijatelj dahija u Beogradskom pašaluku.6) Godine 1804. bosanski vezir Bećir-paša imao je Portin ferman ne samo da učvrsti vlast Memed-kapetana Vidaića već i da zaštiti Ibraim-agu Vidaića, koji je, ranjen, morao pobeći čak u Carigrad.7) Spahije Zvorničkog sandžaka odreda su zastupale Portinu politiku, polazeći i od zaštite svojih desečarskih prava po hrišćanskim selima, kojima je pretila opasiost od nametanja čitluk-sahibijskog devetka, kao i raseljavanja raje zbog zuluma. To je bilo i u interesu upravne vlasti Bosanskog pašaluka da bi se mir održao u Zvorničkom sandžaku, i da se ne bi „bunai Srba iz Beogradskog pašaluka prenela preko Drine. Vukovi navodi iz pregovora Bećir-pašinih sa Kapetan-pašom i sa Ali-begom o uslovima za primirenje Jadra: da nema čitluka; da se Kapetan-paši daju samo harač i poreza „i ništa više“; da sela (preko svojih predstavnika) sama sakupljaju carske dacije i seljaci „sami između sebe da sude i uređuju po svojoj volji“; zatim, da spahije mogu dolaziti u rajina sela samo Jedan put u godini, da kupe njiov desetak i glavnicu“8), morali su se. po svoj prilici, odnositi i na ostala hrišćanska sela, naročito na ona koja su, do kraja 18. veka, zadržala povlastice seoske, odnosno knežinske samouprave, kako je to bilo u Semberiji, Birču, Osatu, Spreči i drugim predelima Zvorničkog sandžaka.

 

Vuk je oduzimanje seljačkih baština i čitlučenje sela nazivao „bašenjem“, a nosioce toga procesa obezemljavanja seljaka – „bašama“. On kaže: „U Srbiji i u Bosni zovu svakoga Turčina (koji nije beg ili kakav aga) bašom (kao u Srijemu što zovu svakoga varošanina gospoda-rom)…“7 8 9) Za razliku od spahija koji su sa spahiluka uzimali samo desetak i glavnicu, i tek o žetvi dolazili u rajina naselja10) 11, na čitlucima (i učitlučenim selima) položaj seljaka, kmeta, bio je – kako Vuk kaže – deset puta gori) U učitlučenim selima seljak ne samo što „sjedi na guđoj zemlji i u tuđoj kući“12), nego je morao davati čitluk-sahibiji trećinu ili polovinu zemaljskih proizvoda, tj. proizvode svoga rada. Pri tome imao je, u svojoj sredini, i stalno prisutnog subašu kao predstavnika čitluk-sahibije. Međutim, i u Srbiji i u Bosni, odnosno u Zvorničkom sandžaku, ove čitluk-sahibije su, Vuk tvrdi, „narodu bile gore i teže ne samo od spahija, nego i od sviju ostalih Turaka“. Ali, s tom razlikom, što su čitluk-sahibije u Srbiji, po Vuku, „prema Bosan-skijem čitluk-sahibijama, bili smilje i bosilje“.13) Nasilje, ili urf, bilo je sredstvo pritiska da se seljak „proda“ gospodaru, da ne bi bio izvrgnut nasilju mnogih drugih uzurpatora seljačke baštine. U tumačenju postanka čitluka, Vuk je pisao kako: „može biti da su gdekoja sela još od starina imala ovake svoje gospodare, ali su ih ponajviše Turci na silu i u različnijem nevoljama počitlučili“.14) Za prilike u Hercegovini Vuk je zabeležio kako Mostarac Hristo Perinović, oko 1838. godine, nije hteo da „proda na silu“ „nekoliko kuća od svoga čitluka“, pa je stoga morao „ostaviti svoju i kuću i baštinu i pobjeći u drugo carstvo“, u Austriju.

 

III

 

U prikazivanju bosanskih prilika oko sredine 19. veka, kako političkih tako i agrarno-pravnih, Vuk se uzima kao izvornik u dva, inače poznata spisa koja su se formalno pripisivala drugim piscima. To su bili: Poslednji nemiri u Bosni od Leopolda Rankea 15), objavljeni 1834. godine, i anonimna brošura Die Christen in Bosnien 16) štampana 1853. godine u Beču, koja se inače pripisivala raznim autorima. Iako sa užom tematikom o Bosni, ova dva rada imala su pretenzije da na široj osnovi prikažu političke i pravne osnove na kojima je počivalo Osmansko carstvo u neriodu reforama, kao i da ukažu na probleme koji su duboko zadirali u društveni i ekonomski život Portinih hrišćanskih poda-nika. U pomenutom spisu L. Ranke je sam pisao da mu je pomoć Vuka Kara-džića bila „osobito korisna“ i da uiravo „njemu valja zahvaliti za sabranu građu“, te da je ovaj Rankeov spis bio „izrađen po toj građi“.17)

 

Danas je teško utvrditi u čemu je, i koliki, bio Vukov doprinos ovoj Rankeovoj istorijskoj radnji. Bez sumnje, opšta znanja o Bosni: o stanovništvu i njegovim običajima, o konfesionalnim i staleškim prilikama, o pojedinostima kojima se daje slika i kolorit ovoga pašaluka, mogla su biti samo Vukova. Njegovo je, isto tako, i iznošenje detalja iz političkih prilika u Sarajevu i u zvorničkom sandžaku, do kojih je dolazio informacijama svojih (i knez-Miloševih) prijatelja, poznanika i, uopšte, zemljaka-vilajetlija koji su raznim poslovima iz Turske prelazili u Austriju i Srbiju (ili su kao knez-Miloševi poverenici tajnim poslovima odlazili u Bosnu). Rankeu ove pojedinosti, kao i mnoga zbivanja, nisu mogle biti poznate, niti se on mogao upuštati u prikazivanje bosanskog društvenog enterijera bez stručnog oslonca na nekog dobrog domaćeg poznavaoca, slično kao što je to uradio pišući svoju Die Serbische Revolution (1829).

Tako, sačuvane kratke Vukove beleške o bosanskim političkim prilikama za vreme vezirovanja Dželaludip-paše, pa do Namik-paše Moralije i Gradaščevićevog pokreta 1831-1832. godine, nalaze se u podlozi Rankeovih napisa o politici sultana Mahmuda II prema Bosni između 1820. i 1832. godine.18) Sam Ranke, u pismu Vuku od 31. januara 1833. go-dine, piše da mu pribavi podatke o bosanskom pokretu, pa kaže da ih on, Vuk, „bez sumnje“ najbolje poznaje.19) Vuk lično posebno nije pisao o ovom znamenitom periodu bosanske prošlosti (iako ima, sa druge strane, i mišljenja da je takav njegov spis postojao i da se izgubio) koji se završio slomom političke moći konzervativnih snaga bosanskog musli-manskog drunggva, posebno janičarskog odžaka i samovlasnih „baša“, kao što nije posebno pisao ni o zemljišnim odnosima u Bosni. Pa ipak, anonim brošure Die Christen in Bosnien (1853) smatrao je potrebnim da naglasi kako „veoma zaslužni poznavalac južnoslovenske zemlje i običaja Vuk Stefanović Karadžić navodi neke primere kako u Bosni i u Hercegovini, čak i u naše vreme, nastaju čitluk-sahibije“20), navodeći pri tome i više pasaža sa primerima iz kojih se prepoznaju Vukova kazivanja i Vukovo pisanje.21)

 

Da je Vuk imao interesovanje, ali i nameru da se pozabavi opširnije agrarno-pravnim odnosima u Bosni, može se videti iz više odrednica iz agrarne i imovinsko-posedničke problematike koje je doneo još 1818. godine u svom Srpskom rječniku. Međutim, iz njegove zabeleške pod naslovom „Neki srpski zahtevi u Porte“ vidi se suština agrarno-pravnih sukoba koja je dovodila raju u neprijateljstvo ne samo sa nosiocima neposredne feudalne eksploatacije, sa moćnim begovima, kapetanima i agama već i sa Portinom upravom i njenom državnom poreskom politikom, erarom. Ti zahtevi – nastali, kako se čini, u periodu između objavljivanja Gilhanskog hatišerifa 1839. i Tahir-pašinih reformi u Bosni pred revoluciju 1848. u Evropi (Vuk ih nije datirao) – bili su simptomatični za opšti položaj seoske raje svuda u Osmanskom carstvu, a posebno u Vidinskom sandžaku i Bosanskom pašaluku, pa ih valja dosledno navesti. Vuk je to zabeležio redom:

 

„1) Da se ukinu čitluci.

 

2)         Da se desetak ne daje pod zakup.

 

3)         Vojnica da se ukine.

 

4)         Sve dacije da se sastave u jedno, i /da/ se daju dvaput u godini; ali da ih ne kupe Turci nego Srbi.

 

5)         Hrišćani sami sebi da sude.

 

6)         Da budu Srbi panduri i buljubaše.

 

7)         Da besposleni Turci ne idu po selima.

 

8)         Turci kad putuju da ne idu Hrišćanima na konak gdje imaju ha-novi, a gdje hanova nema, da plaćaju sve odmah.

 

9)         Ištira ili kamere kad bi se iskalo od naroda, da se plaća od-mah po običnoj cijeni i da se od Hrišćana nikad ne ište više nego od Turaka.

 

10)       Oružje ili da se da i Hrišćanima ili da se uzme i od Turaka“. 22)

 

Kako se vidi, Vuk je opigge zahteve hrišćanskog seoskog stanov-ninggva, ali i uopšte raje u Turskoj, taksativno naveo, i to u sferi i političkih kao i ekonomskih odnosa turske vlasti prema svojim podanicima. Ovi zahtevi su, svakako, bili iz kasnijih vremena, negde oko polovine 19. veka, što se može videti iz unutrašnje, „diplomatičke“ analize teksta ovih zabeležaka.

 

Na kraju, o Vukovim proučavanjima problema turske uprave i agrarno-pravnih odnosa u Bosanskom pašaluku najkraće se može reći da saopštenja koja je izneo imaju dvostruku važnost: što su činjenično prikazala neke od pojava i događaja, čiji je značaj za istoriju toga vre-mena bio od nesumnjivih posledica, i što su ukazala na neke procese koji su bili karakteristični za upravni sistem Osmanskog carstva, pa i za političku prošlost Bosne prve polovine 19. veka.

1) O prilikama u Osmanskom carstvu, s posebnim osvrtom i na Bosanski pašaluk, videti posebno dve novije studije: Vasilj Popović, Agrarno pitanje u Bosni i turski neredi za vreme reformnog režima Abdul-Medžida (1839-1861), Beograd 1949; Vladimir Stojančević, Južnoslovenski narodi u Osmanskom carstvu od Jedrenskog mira 1829. do Pariskog kongresa 1856. godine, Beograd 1971. Videti i: Istorija srpskog naroda, peta knjiga, prvi tom (Srpski narod u Bosanskom pašaluku u prvim decenijama XIX veka), Beograd 1981, 226-232.

2) Vuk Stef. Karadžić, Skupljeni istoriski i etnografski spisi, Beograd 1898, 291-292.

3) Nav. d., 21.

4) Nav. d., 8.

5) Nav. d., 17.

6) Nav. d., 23.

7) Nav. d., 25; 24, 35.

8) Nav. d., 36.

9) Vuk Karadžić, Srpski rječnik. Sabrana dela Vuka Karadžića, knjiga druga (prvo izdanje 1818, u Beču), Beograd 1966, 23 (zib: Baša).

10) Nav. d., 781 (zib: Spaija).

11) Nav. d., 903 (zib: Čitluk-Sahibija).

12) Nav. d., 288 (zib: Kmet).

13) Vuk Stef. Karadžić, Srpski rječnik, četvrto državno izdanje, Beograd 1935, 855 (zib: čitluk).

 

14) Nav. m.

15) Golub Dobrašinović, Vukovo interesovanje za Bosnu. – Prilozi za KJIF, knjiga dvadeset šesta, sveska 1-2, Beograd 1960, 87-88. – Videti šire:

Leopold Ranke, Srbija i Turska u devetnaesŠom veku, preveo Stojan Novaković, Beograd 1892, 275; 277-298, 301-312 i dalje.

16) Die Christen in Bosnien. Ein Beitrag zur näheren  Kenntnis der Verthältnisse der Bosnicshen  Raaja zu den Türken, Wien 1853. – Brošura preštampana, zatim i prevedena u: Sabrana dela Vuka Karadžića, knjiga šesnaesta, Beograd 1969, 241-266, 528-550.

17) L. Ranke, Nav. d., 279.

 

18) Videti: Radoslav Perović, Nekoliko priloga za istoriju I i II srpskog ustanka (sub: 2. O beleškama iz bosanske istorije poslatim L. Rankeu). – Zbornik Muzeja Prvog srpskog ustanka, 1N-1U, Beograd 1964-1965, 193-197. – Potpuni tekst Vukovih beležaka videti u: Sabrana dela Vuka Karadžića, knjiga šesnaesta, 201-202, 490-500 (u redakdiji Radovana Samardžića).

19) Ljubomir Stojanović, Vukova prepiska, knjiga peta, Beograd 1910, 659. – Videti i: Rad. Perović, Nav. d., 195.

20) Sabrana dela Vuka Karadžića, knjiga šesnaesta, 23-24; 546.

21) Nav. d., 546-548.

22) Vuk Karacić, Skupljeni istoriski i etnografski spisi, Beograd 1898, 222

 

Tekst preuzet iz knjige: Vladimir Stojančević „Iz istorije Srba u Bosni i Hercegovini“, Beograd 2002, str 9-15

 

 

 

 

Donirajte ili se reklamirajte na „Srbi u Bosni i Hercegovini kroz epohe i sudbine“ jedinom sajtu na svijetu koji opisuje život našeg naroda na prostorima BiH od naseljavanja Srba u 7. vijeku do odbrambeno-otadžbinskog rata a kroz prizme političke, kulturne i duhovne istorije.
Podeli:

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *

Top