UTICAJ POKRETA ZA CRKVENO-ŠKOLSKU AUTONOMIJU NA FORMIRANJE SRPSKE POLITIČKE ELITE U POKRAJINAMA BOSNI I HERCEGOVINI

11-mostar.jpg
Podeli:

Jovan Dučić, Dušan Vasiljević, Atanasije Šola, (sjede) Aleksa Šantić, Risto Bošković i Miloš Radulović (izvor fotografije „Novosti“)

 

Autor: Stojanka Lužija

 

Zbornik radova „120 godina od početka borbe srpskog naroda u BiH za crkveno-školsku samoupravu (1896–2016)“, Banjaluka 2017, 119-127

Apstrakt: U navedenom radu govorićemo kako je borba Srba za crkveno-školsku autonomiju, povedena od strane pravoslavne trgovačke buržoazije, rezultirala ne samo dobijanjem ograničenih prava u obliku
Uredbe, nego i o njenom uticaju na sazrijevanje srpskog nacionalnog pokreta u Bosni i Hercegovini. Pratićemo kako je intelektualna omladina u sjenci trgovačke buržoazije sazrijevala u političku elitu cijeneći zasluge starijih, ali i nastojeći da uči na njihovim greškama. Zatim kako je iz sudara dvije različite vizije o nastavku nacionalne borbe nakon Uredbe došlo do organizovanja političke elite kod Srba, generacijski i programski podijeljene. Mi ćemo pratiti njeno djelovanje u obliku narodnih
pokreta, okupljenih oko istaknutih listova, sve do institucionalnog organizovanja u obliku političke partije.

Ključne riječi: crkveno-školska autonomija, trgovačka buržoazija, intelektualna elita, Srbi, Bosna i Hercegovina. Temelji crkveno-školske opštine su postavljeni još u XVII vijeku1, dok su i Bosna i Hercegovina ulazile u sastav Osmanskog carstva. Ova ustanova pružala je garanciju pravoslavnom narodu da će njegovi vjerski i narodni interesi biti zaštićeni. Austrougarskom okupacijom, nova
vlast u pokrajinama je nominalno priznala postojanje crkveno-školskih opština. Ali je već u prvim godinama okupacije povela žustru akciju da se suze ingerencije opština i da se Srpska pravoslavna crkva stavi pod kontrolu političke vlasti. Saveznika u provođenju ovakvih ideja pronašli su u Vaseljenskoj patrijaršiji, koja je 1880. godine zaključivši Konvenciju sa Austrougarskom prepustila caru pravo izbora i postavljanja pravoslavnih mitropolita u Bosni i Hercegovini.2 Dalje intencije vlasti na sužavanju prava crkveno-školskih opština kod Srba uklopile su se u zvaničnu politiku okupacione uprave, koju je tada personifikovao Benjamin Kalaj, zajednički ministar finansija.

Kada je 1896. godine povedena borba za crkveno-školsku autonomiju, kao vođe pokreta istakli su se pripadnici trgovačkog sloja kod Srba, poznati kao ugledni i bogati domaćini. Neki od njih, kao Gligorije Jeftanović3 su zahvaljujući svojim, prije svega trgovačkim poslovima, bili poznati i van provincija Bosne i Hercegovine. Dolaskom okupacione, austrougarske vlasti, Jeftanović uvećava svoj kapital, tako što dobija pravo liferacije robe za okupacionu vojsku, te izdaje stanove za vojsku i činovnike.4 Ipak, to nije umanjilo njegov ugled među sunarodnicima u toku autonomne borbe. Pored Gligorija Jeftanovića istaknuta figura u autonomnom pokretu bio je i Vojislav Šola.5 Savremenici su ga cijenili kao plemenitog i darežljivog dobrotvora. Na glasu je bio kao obrazovan čovjek, poliglota, nadahnut idejama evropskog nacionalizma.6 Daljim razvojem borbe kao značajne ličnosti u pokretu pojavljuju se: bogati trgovac Kosta Kujundžić, predsjednik crkveno-školske opštine Livno, zatim iz Mostara, Vladimir M. Radović, kao i predstavnici nižeg sveštenstva, sveštenici Stjepo Trifković iz Sarajeva i Todor Ilić iz Tešnja.7

Borba Srba za crkveno-školsku autonomiju, predvođena tankim slojem trgovačke buržoazije, imala je dosta sužen program djelovanja. Ovaj program je bio ograničen na vjersko-prosvjetno polje i kao takav nije uspio trajno mobilisati širi seoski stalež. Srpskom kmetu, koji nije imao ni osnovna prava, pitanje izbora mitropolita i otvaranja škola u gradovima nije bilo primarno. Jedina parola koja je privlačno djelovala na sve slojeve srpskog društva bila je – borba protiv vlasti.

Taktika Austrougarske u toku borbe za crkveno-školsku autonomiju za Srbe u Bosni i Hercegovini, je bila odugovlačenje, sa jasnom težnjom da se vođe pokreta i narod iscrpe, te da na kraju pristanu na od vlade ponuđene uslove. Sve to je stvorilo privid, da se, kako su godine odmicale, rješenje pitanja crkveno-školske autonomije činilo sve neizvjesnije, pa su isame vođe autonomnog pokreta sve više naginjale kompromisu.

Pokret je skoro do kraja borbe zadržao svoju kompaktnost, ali su se unutar njega sporadično javljali istupi različitih mišljenja o eventualnom krajnjem cilju borbe. Tako je Nikola Kašiković, urednik lista „Bosanska vila“, počeo da se zalaže za prihvatanje „uže autonomije“, koja bi prema njemu predstavljala polaznu tačku za proširenje samouprave.8 Ideja nije prihvaćena, a sam Kašiković je počeo da se udaljava od pokreta.

Strogo se vodilo računa da se udarna sila kojom je vođena borba ne „razvodni“ rasipanjem energije, ljudstva i novca u drugim pravcima. To se prvenstveno odnosilo na osnivanje svih vrsta nacionalnih institucija, pa čak i onih kulturno-prosvjetnog karaktera. Tako da kad su Šćepan Grđić i mladi profesor Đorđe Đokić pokrenuli akciju za osnivanje „Prosvjete“ u Sarajevu, vođa autonomnog pokreta Gligorije Jeftanović je iskazivao bojazan da bi ta akcija mogla da odvrati pažnju od borbe za vjersko prosvjetnu autonomiju.9 Sve je bilo podređeno autonomnoj borbi.

Tako je i pokretanje nacionalnog lista „Srpska riječ“ trebalo da posluži ciljevima ove borbe. Srpska riječ je tako postala prvi politički list kod Srba u Bosni i Hercegovini koji je uspio duže da se održi. Ona se zalagala da srpski narod u Bosni i Hercegovini izbori za sebe pravo na „samoopredjeljenje i učešće u zakonodavstvu, upravi i sudstvu“.10

Iako je Gligorije Jeftanović bio vođa pokreta i njegova najprepoznatljivija figura, u redovima mladih intelektualaca počela je da se javlja opozicija njegovom autoritativnom vođenju autonomnog programa.
Među prvima se izdvojio dr Lazo Dimitrijević. On je Jeftanovićevom autoritetu zadao najveći udarac kada je, bez njegovog znanja, osnovao društvo „Srpska besjeda“.11

Ne samo da je generacijski jaz udaljio stare vođe pokreta i mlade intelektualce, nego i različite vizije o nastavku nacionalne borbe. Mladi intelektualci, nakon školovanja na fakultetima u inostranstvu i povratka u otadžbinu, istupili su javno protiv oportunističkog držanja starih vođa prema režimu. Omladina se drznula da preispituje stare vođe i njihovo vođstvo.

Prelomni trenutak nastupio je krajem 1903. godine, kada su vođe autonomne borbe postigle dogovor s režimom, odstupajući time od radikalnog kursa i težeći kompromisnom rješenju.12 Tako je otvoren put za donošenje Uredbe (Statuta) o regulisanju crkveno-školske autonomije za Srbe u Bosni i Hercegovini. Naposlijetku, usaglašena Uredba koju su predali mitropoliti, usvojena je u Vaseljenskoj patrijaršiji 13. juna 1905. godine.13

Nakon toga mlada inteligencija je počela da postavlja pitanje da li se Uredbom dobio maksimum traženih prava, da li su vođe poklekle i pristale na ponuđeno, samo da bi borbu okončale? Aktuelizovanjem ovih pitanja omladina se direktno konfrontirala starim vođama. Time je jaz unutar srpskog nacionalnog pokreta postao vidljiv.

Omladinci su istupili sa zahtjevom da se u Patrijaršiji usvojena Uredba, objavi prije zvanične sankcije vladara, tako što bi se sazvala konferencija predstavnika svih opština. Za objavljivanje Uredbe bili su i Kosta Kujundžić, sveštenik Stjepo Trifković, vladika Zimonjić, pa čak i Gligorije Jeftanović.14

Iako su stare vođe deklarativno podržale mogućnost da se Uredba prije sankcije predstavi na skupštini narodu, stvarne volje za takav potez nije bilo.15

Oni su i prije zvanične sankcije vladara Uredbu smatrali konačnim rješenjem, kojom je, po njima, za srpski narod u Bosni i Hercegovini dobijen maksimum u domenu crkveno-školske autonomije.

Oko pitanja Uredbe izbio je sukob i u „Srpskoj Riječi“, iako su korijeni neslaganja uredništva i Upravnog odbora sezali i mnogo dublje. Naime, uredništvo, a prije svega Vasilj Grđić16, kao glavni urednik, nalazili su se pod konstantnim pritiskom starih vođa da pišu što lojalnije i da ne kritikuju Uredbu.17 Što su oni stvarno nastojali i da čine, cijeneći i poštujući žrtve koje su stare vođe podnijele u autonomnoj borbi, a isto tako nastojeći da se očuva jedinstvo u narodu. „Srpska riječ“ je tragom te
ideje vodilje tokom januara i februara 1905. godine (brojevi 2-44) donosila i „odabrane“ dijelove Uredbe.18 Nakon sankcionisanja Uredbe od strane vladara, rascjep u srpskom pokretu je postao vidljiv. Tada već razriješeni glavni urednik „Srpske riječi“, Vasilj Grđić, je zapisao: „Toliko samo mogu reći, da se zadnja narodna riječ nije čula i da uredba nije donesena uz pristanak naroda. Zbog toga štatut nije primljen nigdje sa veseljem“.19

Srpski nacionalni pokret se našao na prekretnici. Omladina je smatrala da završetkom vjersko-prosvjetne borbe, treba da otpočne nacionalna. S druge strane, stare vođe su prozivale omladinu da je nezahvalna. Naročito snažna opozicija donijetoj Uredbi se razvila u Mostaru, pa se Vojislav Šola žalio da omladina ne poštuje njegov dotadašnji trud, ni njegove materijalne žrtve. Nosioci te mostarske opozicione grupe su bili mladi intelektualci, Svetozar Ćorović, Aleksa Šantić i Dušan
Vasiljević.20

Sukob u srpskom pokretu su raspirivale i razne brošure koje su u to vrijeme ugledale svjetlost dana. U jednoj brošuri iz 1905. godine, koja je izašla u Dubrovniku, autor se kritički osvrće na pisanje „Srpske riječi“, optužujući je da se oglušila o prigovore „nekoliko mladih ljudi“ protiv „nove vjerske prosvjetne uredbe“.21 Ova brošura uzima u zaštitu bivše urednike, hvali i podržava omladinu, a vođe autonomnog pokreta Jeftanovića, Kujundžića i Šolu naziva agama, uz obrazloženje da imaju čifluke i kmetove. Vođama čak osporava i legitimitet, tvrdeći da nisu izabrani za narodne predstavnike od većine pravoslavnih u Bosni i Hercegovini.22

Da su se vijesti o različitim stavovima vođa i omladine proširile i van granica pokrajina svjedoči i pisanje beogradske Politike. Naime, Politika u članku od 16. juna (29. juna) iz 1905. godine, donosi izvještaj iz Bosne i Hercegovine u kojem se kaže da se „omladina već probudila“, te da se „osjeća živ pokret“. Dalje prenosi da omladina nije uspjela da se organizuje, jer nije htjela da se zamjeri starim vođama. A što se tiče stava omladine prema Uredbi, Politikin izvještač smatra da će je omladina
odbaciti kao djelo austrijske diplomatije.23

Nakon sankcije vladara Uredba je dobila zakonsku snagu. U srpskom autonomnom pokretu osjećao se gorak ukus „trijumfa“. Prava „Pirova pobjeda“, koju su stare vođe nastojale da stave ad acta i da se posvete trgovačkim poslovima i ličnom ekonomskom uzdizanju. Mlada inteligencija više nije krila ogorčenje starim vođama. Trojica mladih intelektualaca, dr Jovo Malić iz Sarajeva, advokat iz Mostara, Dušan Vasiljević i profesor Šćepan Grđić u razgovoru s jednim novinarom su potvrdili da je omladina zamjerila narodnim prvacima što nisu sazvali skupštinu, na kojoj bi narod prije sankcije upoznali sa Uredbom. Nadalje su ukazali da između intelektualaca i starih vođa postoje „izvjesne načelne razlike“.24

U skladu sa sankcionisanom Uredbom izbori za crkveno-školske opštine i eparhijske savjete provedeni su u toku oktobra i novembra 1905. godine. Zaoštrenost snaga između dvije struje u srpskom pokretu bila je tada na vrhuncu. „Srpska riječ“ je u to vrijeme pokrenula seriju članaka pod naslovom „Naša omladina“ u kojima su oštro napali mlade intelektualce.25

Rezultati izbora su potvrdili da su stare vođe imale i dalje veliki uticaj i ugled među biračima. Naime, u Mostaru je za predsjednika crkveno-školske opštine ponovo izabran Vojislav Šola, u Livnu Kosta Kujundžić, dok je u Sarajevu apsolutni trijumf ostvario Gligorije Jeftanović.26

Jeftanovićevom pobjedom pokazao se njegov neprikosnoveni uticaj u Sarajevu. Mlada inteligencija je iz tog razloga za centar svog djelovanja izabrala Mostar. Grad čije je pravoslavno stanovništvo u toku borbe za crkveno-školsku autonomiju podnijelo najveće žrtve. Djelovanje mostarske pravoslavne inteligencije osjećalo se od početka autonomne borbe, jer je ona svoje stavove vezane za politički, kulturni, prosvjetni i privredni život nastojala da izrazi preko lista „Srpski vjesnik“, koju je u Mostaru izlazio od 1897-1907. godine.27 Međutim, ovaj list se od početka izlaženja nalazio pod snažnim pritiskom cenzure, a poslije smrti osnivača lista, Vladimira Radovića, „Srpski vjesnik“ kasni sa štampom zbog cenzure i neredovno izlazi, svodeći se na svega nekoliko brojeva godišnje.28 Zato se krajem 1906. godine među mladom intelektualnom elitom javila želja da se pokrene novi politički list. Time počinju pripreme za pokretanje lista „Narod“. Među osnivačima ovog lista su se našli: Petar i Aleksa Šantić, Svetozar Ćorović, Luka Grđić, Dušan Vasiljević, Atanasije Šola, Kosta Kostić, Milan Radulović i Lazar Milićević. List je zvanično pokrenut 1. januara 1907. godine. Na prijedlog Nikole Stojanovića,29 za glavnog urednika „Naroda“ izabran je Risto Radulović Rinda,30 dok je kao vlasnik bio naznačen dr Uroš Krulj.31 Pokretanjem „Naroda“ mlada intelektualna elita je dobila politički list posredstvom koga je mogla da plasira svoje političke stavove i da nastavi nacionalno-političku borbu protiv okupacionog režima. Za razliku od starih vođa autonomnog pokreta, intelektualna omladina je bila dosta radikalnija. Oni se nisu zadovoljavali objavljenim reformama, tražili su šira prava i veće slobode u svim sferama života Srba u Bosni i Hercegovini.

Proces organizovanja političkih grupa oko listova nastavljen je i nakon osnivanja „Naroda“. Par mjeseci nakon „Naroda“ u Banjoj Luci je pokrenuta „Otadžbina“, kao još jedan nacionalno-politički list. Program „Otadžbine“ se, slično kao i „Narodov“ zalagao za borbu „protiv ovog sistema“, s ciljem da se „narodu izvojuje potpuna autonomija“.32 Ono što je razlikovalo ova dva programa jeste radikalniji stav „Otadžbine“ o potrebi rješenja agrarnog pitanja. To je bilo vezano za činjenicu da je „Otadžbina“ nastojala da za sebe veže obespravljeno seosko stanovništvo.

Ova pocijepanosti srpskog nacionalnog pokreta manifestovala se uglavnom istupima posredstvom tri različita politička lista. Ipak, u maju 1907. godine javila se ideja o zajedničkom djelovanju svih srpskih predstavnika u nacionalnom pokretu, i predstavnika trgovačke buržoazije i mlade inteligencije. Prvi korak je učinjen pomirljivom „Sarajevskom rezolucijom“, kojom je kao narodni interes istaknuta prijeka potreba političkog organizovanja. Tako su stvoreni uslovi da se oportunizam, raskol
i sukob zamijene političkim pragmatizmom. S tim u vezi, na Mitrovdanskoj skupštini, koja je održana u Sarajevu od 27. do 31. oktobra 1907. godine u prisustvu 71 delegata osnovana je Srpska narodna organizacija.33 Na taj način srpska politička elita u Bosni i Hercegovini je stekla platformu za jedinstveni nastup prema okupacionom režimu. Institucionalizovanje srpskog nacionalno-političkog pokreta i njegovo stavljanje u okvire jedne političke partije, bilo je kompromisno rješenje, koje kao takvo nije uspjelo da nadživi uvođenje parlamentarizma u anektiranim pokrajinama.

 

 

1 „Ustanovu sabora i biranje klisara vidimo kao gotov fakat godine 1658. godine. 1656.
izgorela je crkva i kada je od vlasti stigla dozvola za građenje nove crkve, sastao se sabor i
izabrao odbor za građenje. Pri kraju godine sastao se kod crkve opet sabor i izabrao sagrađenoj
crkvi klisare.“ Vladislav Skarić, Srpski pravoslavni narod i crkva u Sarajevu u 17. i 18.
vijeku, Sarajevo, 1928, 99; Vladislav Skarić, Izabrana djela I. Sarajevo i njegova okolina od
najstarijih vremena do austrougarske okupacije, priredio Milorad Ekmečić, Sarajevo, 1985,
110-111.

2 Sammlung der für Bosnien und die Hercegovina erlassenen Gesetze, Verordnungen und
Normalweisungen, I Band, Declaration des ökumenischen Patriarchen in Constantinopel vom 28. März
1880; betreffend die provisorische Regelung der Verhältnisse der griechisch-orientalischen Kirche in
Bosnien, Wien, 1880, 322-323.

3 Gligorije Jeftanović (1841-1927) je bio izdanak poznate sarajevske trgovačke porodice
Jeftanovića. Kao najmlađi sin poznatog sarajevskog trgovca Manojla Jeftanovića, nasljedio je
i nastavio očev trgovački posao. Školovao se u trgovačkoj školi u Beču, gdje je naučio njemački
jezik, te stekao prva znanja o međunarodnoj trgovini. Sonja. M. Dujmović, Sarajevska srpska čaršija
1918-1941. Između tradicije i modernizma, Beograd, 2015, 157 (doktorska disertacija odbranjena na
Filozofskom fakultetu u Beogradu; sajt https://fedorabg.bg.ac.rs/fedora/get/o:10113/bdef:Content/
download; pristupljeno 15. januara 2017. godine).

4 Sonja. M. Dujmović, Sarajevska srpska čaršija 1918-1941. Između tradicije i modernizma, 163-164.

5 Vojislav Šola (1863-1930) je rođen u Mostaru. Bio je potomak poznate trgovačke porodice i
predsjednik mostarske crkveno-školske opštine. Đorđe Mikić, Vojislav Šola (1863-1930),
nacionalni borac i političar, Glasnik Udruženja arhivskih radnika Republike Srpske, br. 1,
Banja Luka, 2009, 219.

6 M, Vojislav Šola, Bosanska vila, br. 2, Sarajevo, 31. januara 1905, 17-19.

7 Božo Madžar, Pokret Srba Bosne i Hercegovine za vjersko-prosvjetnu samoupravu, Sarajevo,
1982, 205, 273; Nikola Stojanović, Mladost jednog pokolenja (Uspomene 1880-1920); Dnevnik
od godine 1914. do 1918, pripremio i predgovor napisao Mile Stanić, Beograd, 2015, 112-113
(dalje u tekstu Nikola Stojanović, Mladost jednog pokolenja (Uspomene 1880-1920); Dnevnik od
godine 1914. do 1918); Vladislav Skarić, Versko-prosvetna borba pravoslavnih Srba, Bosna i
Hercegovina pod Austro-Ugarskom upravom, Beograd, 1934, 41.

8 Božo Madžar, Pokret Srba Bosne i Hercegovine za vjersko-prosvjetnu samoupravu, 386.

9 Nikola Stojanović, Mladost jednog pokolenja (Uspomene 1880-1920); Dnevnik od godine 1914.
do 1918, 48.

10 Mustafa Imamović, Pravni položaj i unutrašnji politički razvitak Bosne i Hercegovine od 1878. do
1914, Sarajevo, 1976, 150; Dušan Vasiljević, O Bosni i Hercegovini (predavanje predsjednika
Srpske narodne organizacije u Bosni i Hercegovini, držano 12. aprila 1909. u Društvu
Slavenske Uzajamnosti u Petrogradu), Beograd, 1909, 38.

11 „Lazo Dimitrijević je još kao student sa Petrom Kočićem i drugovima u Beču 1901. godine bio
glavni autor studentskog memoranduma upućenog ministru Kalaju, kojim je osuđena cjelokupna
okupatorska politika Austro-Ugarske u Bosni i Hercegovini.“ Božo Madžar, Pokret Srba
Bosne i Hercegovine za vjersko-prosvjetnu samoupravu, 408.

12 Vasilj Grđić, Riječ dvije o našem sporu, Novi Sad, 1906, 8; Vasilj Popović, Nacionalna
Bosna i Hercegovina i Vasilj Grđić, Spomenica Vasilja Grđića, Sarajevo 1935, reprint izdanje,
Bileća-Gacko, 2002, 177.

13 Božo Madžar, nav. djelo, 414.

14 Vasilj Popović, Nacionalna Bosna i Hercegovina i Vasilj Grđić, Spomenica Vasilja
Grđića, 179-180.

15 „Kada se jedan od one dvojice naših izaslanika kasnije sastao s g. G. Jeftanovićem pitao
ga je! „Šta je? Što je sazivate zbor, kad ste pristali?“ On mu je odgovorio : „Nije se moglo;
vrućina je, ljudi su po banjama.“ Vasilj Grđić, Riječ dvije o našem sporu, 21.

16 Vasilj Grđić (1875-1934) je rođen u Gacku. Gimnaziju je pohađao u Sarajevu, a dalje obrazovanje
je nastavio na fakultetima u Beču i Gracu. Po povratku u Bosnu i Hercegovinu postaje sekretar
društva „Prosvjeta“. Zatim se ističe kao nacionalni borac, publicista, ideolog Srpske
narodne organizacije, narodni poslanik u bosanskohercegovačkom Saboru. Bio je uhapšen i
u Banjalučkom veleizdajničkom procesu osuđen na smrt, pa pomilovan i osuđen na doživotnu
robiju, iz zatvora u Zenici je pušten 1. novembra 1918. Posle rata ukazom od 26. oktobra
1931. penzionisan je kao inspektor Ministarstva prosvete. Đorđe Pejanović, Vasilj Grđić-
život i djelo, Spomenica Vasilja Grđića, 16-21; Nikola Stojanović, Mladost jednog pokolenja
(Uspomene 1880-1920); Dnevnik od godine 1914. do 1918, 43.

17 „Pišite blaže, umjerenije, udešavajte politički pregled da Austrija dolazi naprijed,
ne smijete pisati protiv uredbe, ne smijete kritikovati rad odbornika, ne budite neozbiljna
drekavačka pretjerana opozicija.“ Vasilj Grđić, Riječ dvije o našem sporu, 17; Božo Madžar,
Pokret Srba Bosne i Hercegovine za vjersko-prosvjetnu samoupravu, 422; Vasilj Popović,
Nacionalna Bosna i Hercegovina i Vasilj Grđić, Spomenica Vasilja Grđića, 177-178.

18 K, Plod osmogodišnje borbe za vjersko prosvjetnu avtonomiju u Bosni i Hercegovini,
Dubrovnik, 1905, 26.

19 V. Grđić, Riječ dvije o našem sporu, 22.

20 Svetozar Ćorović (1875-1919) je bio srpski književnik i narodni poslanik u
bosanskohercegovačkom Saboru. Jugoslovenski književni leksikon, Novi Sad, 1984 (drugo izdanje), 124. Aleksa Šantić (1868-1924), pjesnik. Rođen je u trgovačkoj porodici u Mostaru. Bio je osnivač kulturno-prosvjetnog društva „Gusle“. Zajedno sa Svetozarom Ćorovićem uređivao književni list „Zora“. Za vrijeme aneksione krize prebjegao u Italiju i stavio se na raspolaganje srpskoj Vladi. Aleksa Šantić, Pesme, priredio Dragiša Živković, Sremski Karlovci, 2003 (treće izdanje), 235-236: Dušan Vasiljević (1871-1951), advokat, političar, potpredsjednik SNO, član Velikog vijeća srpsko pravoslavne autonomije za Bosnu i Hercegovinu. Nikola Stojanović, Mladost jednog pokolenja (Uspomene 1880-1920); Dnevnik od godine 1914. do 1918, 91; Božo Madžar, nav. djelo, 419-420.

21 K, Plod osmogodišnje borbe za vjersko prosvjetnu avtonomiju u Bosni i Hercegovini, 3-5.

22 Isto, 8, 3-5.

23 Đ, Pismo iz Bosne-Hercegovine, Politika, broj 511, Beograd, četvrtak 16. jun 1905, (Sarajevo,
12. juna), 1.

24 Đorđe Mikić, Zapažanje novinara Stevana Milićevića o političkim prilikama u Bosni i Hercegovini
1905. godine, Istorijski zbornik, br. 8, Banja Luka, 1987, 73.

25 Mustafa Imamović, Pravni položaj i unutrašnji politički razvitak Bosne i Hercegovine od 1878. do
1914, 153.

26 Đorđe Mikić, Zapažanje novinara Stevana Milićevića o političkim prilikama u Bosni i Hercegovini
1905. godine, 77-78.

27 Snežana Ilić, Atanasije Šola. Prilog izučavanju kulturne i političke istorije Srba u
Bosni i Hercegovini, Novi Sad, 2011, 75-77.

28 Todor Kruševac, Bosansko-hercegovački listovi u XIX veku, Sarajevo, 1978, 267, 277.

29 Nikola M. Stojanović (1880-1964) je rođen u Mostaru, gdje je završio osnovnu školu. Dalje
obrazovanje je nastavio u sarajevskoj gimnaziji. Studirao pravo na Bečkom univerzitetu, gdje
je i doktorirao. Po završetku studija počeo da radi kao činovnik „Prosvjete“ u Sarajevu,
potom je bio advokatski pripravnik u Mostaru. Odatle odlazi u Dubrovnik i nešto više od
godinu dana bio je urednik organa Srpske narodne stranke na Primorju, lista „Dubrovnik. Bio
je inicijator i jedan od glavnih aktera stvaranja Srpske narodne organizacije i njen mostarski
predstavnik. Nikola Stojanović, Mladost jednog pokolenja (Uspomene 1880-1920); Dnevnik od
godine 1914. do 1918, 5.

30 Risto Radulović Rinda (1880-1915) je rođen u Mostaru, gdje je proveo djetinjstvo i ranu
mladost. Školovao se u mostarskoj gimnaziji, iz koje je izbačen 1897. zbog učešća u antivladinim
demonstracijama. Obrazovanje je nastavio u gimanzijama u Sremskim Karlovcima i Slavonskoj
Požegi. Radulović je studirao romanistiku i germanistiku u Beču i Ženevi. Iz koje se 1906.
vraća u Bosnu i Hercegovinu, da bi preuzeo uredništvo „Naroda“. Pored ovog lista Radulović
je od 1910. godine bio urednik i lista „Pregled“. Umro je 1915. godine u logoru u Aradu. Risto
Radulović, Izabrani radovi, priredio Dragomir Gajević, Sarajevo, 1988, 11-14.

31 Uroš Krulj (1875-1961) bio je gradski fizikus, ljekar u Mostaru i Bjeljini, narodni
poslanik u Saboru, osnivač i vlasnik lista „Narod“, povjerenik za zdravstvo Narodnog vijeća
SHS, član Demokratske stranke, ministar narodnog zdravlja, ban Zetske banovine. Nikola
Stojanović, Mladost jednog pokolenja (Uspomene 1880-1920); Dnevnik od godine 1914. do 1918,

32; Risto Radulović, Izabrani radovi, 22; Snežana Ilić, Atanasije Šola. Prilog izučavanju
kulturne i političke istorije Srba u Bosni i Hercegovini, 75-77.
32 Naša riječ, Otadžbina, br. 1, Banja Luka, 15. juna 1907, 1.

33 Mustafa Imamović, Pravni položaj i unutrašnji politički razvitak Bosne i Hercegovine od 1878.
do 1914, 157-158, 161; Program srpske narodne organizacije, Otadžbina, br. 22, Banja Luka, 9.
novembra 1907, 1.

 

Donirajte ili se reklamirajte na „Srbi u Bosni i Hercegovini kroz epohe i sudbine“ jedinom sajtu na svijetu koji opisuje život našeg naroda na prostorima BiH od naseljavanja Srba u 7. vijeku do odbrambeno-otadžbinskog rata a kroz prizme političke, kulturne i duhovne istorije.
Podeli:

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *

Top