PROSVETNE PRILIKE SRBA U LI(JE)VNU DO 1914. GODINE

index.jpg
Podeli:

Radovan Pilipović

 

Podgradina kraj Livna

Apstrakt: Rad prati razvoj školstva pravoslavnih Srba u gra- du Lijevnu (Livnu), kroz društveno-političke okvire koji su u Bosni i Hercegovini nametani od Osmanskog carstva, a posle 1878. od strane Au- stro-Ugarskemonarhije. Do austro-ugarske okupacije Bosne i Hercegovine crkveni život i školske prilike zavisile su isključivo od materijalnih sredstava i administrativnog nahođenja Srpske crkveno-školske opšti- ne. Ova institucija, čiji je rad bio garantovan javnim pravom Turskog carstva izražavala je potencijale hrišćanskog trgovačkog staleža. Nastala kao prirodna posledica razvoja i snage srpskog trgovačkog sloja, zasmetala je kulturnoj politici Dvojne monarhije sprovođenoj u Bosni i Hercegovini. Školstvo Srba Lijevljana i uslovi njegovog opstanka i raz- vitka zavisili su od društvneno-političkih uticaja stranih vlasti, ali i od onih opštih tokova koji su proisticali iz borbe i pokreta Srba za versko-prosvetnu autonomiju 1896-1905. godine.

Ključne reči: Škola, Lijevno, trgovci, crkveno-školska opština, versko-prosvetna autonomija.

 

Na samom koncu XVIII i početkom XIX veka u gradu Lijevnu pojavio se ugledan trgovački stalež Srba koji su mogli da ostvare uticaj u sferi kulture i u oblasti crkvenog života. Livno ili Lijevno, u zavisnosti kako ga izgovaraju sami stanovnici grada i prostranog istoimenog kraš- kog polja, s obzirom da li pripadaju ijekavskoj ili ikavskoj jezičkoj grupi, važan je topos u kulturnoj i društvenoj istoriji Srba Jugozapadne Bosne.[1] Zahvaljujući svom saobraćajnom položaju gradić je igrao značajnu ulogu u posredničkoj trgovini i prometu robe iz centralne Bosne prema dalmatinskom Primorju. Srbi trgovci ostvaruju i održavaju poslovne veze sa gradovima kao što su Zadar, Split, Šibenik, Dubrovnik, ali i Trst i Beč. Njihov ekonomski uticaj i finansijska moć ne završava se samo u po- rodičnim kasama nego se raspoređuje i u zajedničke fondove radi opšte dobrobiti srpske zajednice grada Lijevna.

Spoljnopolitičke prilike su donekle poboljšale položaj pravoslavnih hrišćana u Osmanskom carstvu. Rusija je Kučuk-Kajnardžijskim (1774) i Jedrenskim mirom (1830) dobila pravo zaštite nad turskim podanicima pravoslavne vere. Uspeh nacionalnih revolucija balkanskih naroda, najpre Srba 1815, a zatim i Grka 1829, nagonile su turske vlasti da budu popustljivije u poštovanju verskih sloboda.[2]

Društvena liberalizacija koja je usledila u turskoj državi, potpomagana administrativnim i zakonsko-normativnim merama (ukidanje janičara 1826, ukidanje kapetanskog reda 1837, donošenje Hatišerifa od Đulhane 1839, itd.) omogućio je hrišćanima određeni nivo ličnih i verskih sloboda.[3] Organizovanje mesne lijevljanske škole u značajnoj meri je zavisilo od turskih zakona i raspoloženja mesnog muslimanskog plemstva – aga i begova. Novac srpske trgovačke kolonije korišćen je kako na razvijanje i održavanje školske infrastrukture (školska zgrada, nastavna sredstva, učitelj) tako i na podmirivanje izazova vazda korumpiranog turskog zakonodavnog sistema.

Livno ili Lijevno, bilo je važno administrativno sedište jugozapadne Bosne, čvorište onih puteva koji vode iz Dalmacije ka kontinentalnom zaleđu i živo središte trgovine, u kome se početkom XIX veka iznedrio značajan srpski trgovački stalež. Ovaj gradić je, takođe, u istoriji školstva i pismenosti Srba Bosne i Hercegovine zauzeo istaknuto mesto. Pismenost i učenost, zasnovane na temeljima liturgijsko- bogoslovske književnosti širili su sveštenici mirskog i monaškog reda, čiji je pastirski rad, uticao i na narodno stvaralapggvo. Tako je došlo do poznatog stapanja verskih osećanja sa poetsko-epičnim shvatanjem sveta i života.[4]

 

Tradidija nas obaveštava da su predstavnici svešteničke porodice Kojda ili Kojdić, od prve polovine XVIII veka istovremeno bili učitelji delu pravoslavnog stanovništva grada, ali i onih koji nisu naseljavali lijevljansko jezgro, već su živeli u okolnim selima. Po tom, dockan zapisanom, narodnom predanju lijevljanska srpska sveštenička porodica doselila se sa glamočkog Ostrošca oko 1700, predvođena „popom Nikolom“ koji je preuzeo „nuriju“ odnosno parohiju u gradu.[5] Iako pisani izvori ne potvrđuju prosvetni rad tog lijevljanskog paroha Nikole (prva polovina XVIII veka), zna se da je sin sveštenika Jovana Kojdića, koji je 1805. održavao prepisku sa ustaničkom Srbijom vožda Karađorđa, kapelan Stanko, potonji jeromonah Serafim, godine 1820, u najužem centru Lijevna, kod izvora Duman, kupio kuću u kojoj je grupama dece držao nastavu.

Na mesnom pravoslavnom groblju u Zastinju, današnjem lijevljanskom predgrađu, nekoliko nadgrobnih spomenika pripada porodici Kojda, tj. Kojdić.[6] Već pomenuti Jovan kao i njegov kolega, paroh u Grahovu bili su prožeti patriotskim idejama. Za obojicu se zna kako su agitovali i propagirali ideje srpskog nacionalnog oslobođenja. Austrijski doušnici su pisali da „Pop Gavro (h)oda po Graovu, pa (h)vali Cernoga Đuru“[7], dok je pravoslavni sveštenik Lijevna održavao prepisku sa ustanicima na desnoj obali Drine. Na kraju je njegov slučaj bio predmet za detaljniju istragu lokalnih vlasti. On je na sudu priznao da je u Srbiju slao pisma uperena protiv turske vlade i uprave.[8] Vispreni Jovan učio je svoje naslednike da preuzmu njegovu svešteničku službu, ali i opismenjivao decu iz viđenijih srpskih kuća.

Zna se da je Stanko Kojdić kod svoga oca Jovana izučio „bukvar, časlovac, crkveno pojanje i bogosluženje, te ostalo što je tada trebalo za svešteni čin“.[9] Nisu nam poznate detaljnije okolnosti koje su od sveštenika Stanka učinile jeromonaha Serafima, ali možemo pretpostaviti da je reč o smrti supruge. Nažalost, ,J(njigaračuna crkvenih“ koja se odnosi na pe- riod od 1820. do 1847. godine, a koju je kao delovodnik parohijske arhive koristio Dušan Karanjac, autor studije o lijevljanskoj prosveti, ne daje nikakvu građu o nastavi i nastavnim metodama. Ipak, mogli bi reći da se sve zasnivalo na sricanju bukvara, pisanju i računanju.

Dalji impuls razvoju školstva u Lijevnu nastaje u vremenu posle formiranja crkveno-školske opštine 1847. godine. Političke reforme tada započete u Turskom Carstvu donose talas društvene liberalizacije i popuštanja okoštalih stega. Nova školska zgrada, tzv. „Tabhana“, podignuta je 1847, na godinu dana ranije kupljenom zemljištu za koga su novac najvećim delom obezbedili austrijski konzul u Lijevnu, Srbin iz Dubrovnika, Spiridon Špiro Rajković[10], zatim braća Hadži-Stanišići, Hadži- Kujundžići, takođe braća trgovci: Jeftanovići, Todorovići i drugi.[11] Pre izgradnje te nove školske zgrade na Tabanima (u Tabhani), naizmenično su korištene četiri privatne kuće u gradskom jezgru Lijevna u kojoj su parosi učili pravoslavnu decu.[12] Zemljište za školsku zgradu je kupljeno 1846. godine po ceni od 3000 forinti i pod izgovorom da će se u prostoru obavljati stara delatnost, prerada odnosno štavljenje kože.[13]

Prisustvo austrijskogkonzulata u Livnu uticalo je na popuštanje represivnih, često puta bezrazložnih mera društvenog tlačenja – poznatijeg kao zulum (nasilje) prema hrišćanima (jednako rimokatolicima i pravoslavnima). U prvoj polovini XIX veka značajna je ličnost austrijskog konzula Spiridona Špire Rajkovića, Dubrovčanina pravoslavne vere, koji je savetima i političkim ugledom pomagao lijevljanske Srbe.

Austrijski konzularni agent u Lijevnu Spiridon Rajković starao se oko olakšanja društvenog položaja hrišćana, nastojeći da im pomogne u svakom kulturnom i ekonomskom preduzeću. Međutim, ovaj Dubrovčanin širokog srca nije poživeo dugo i tako okončao svoju plemenitu misiju u Zapadnoj Bosni. Pre nego što će doći u Lijevno Spiridon Rajković je bio učitelj srpske škole u Sarajevu i održavao prepisku sa Đorđem Margetićem, potonjim srpskim učiteljem u Lijevnu.[14] Đorđe Margetić je zapravo bio unuk lijevljanskih popova Kojdića. Lijevljanski sveštenik Stanko Kojda ostavio je iza sebe zapis 21. decembra 1835. da je njegova kći Rosa, žena popa Špire Margetića u Dicmu, rodila muško dijete kome su dali ime Đorđe.[15] Taj zet Kojdića, sveštenik u Imotskom, Spiridon (Špiro) Margetić bio je nadaleko čuven pravoslavni duhovnik, čiji se glas pronosio kako u Dalmaciji, tako i po delovima Bosne u kojima je ranije službovao.[16]

U prvoj polovini XIX veka srpska škola u Lijevnu isticala se svojim radom paralelno sa školama u drugim većim gradovima u Bosni i Hercegovini. Nije bez razloga fra Ivan Frano Jukić u prvom broju svoga časopisa „Bosanski prijatelj“ zabeležio: „Ristjani od više godina po većim varošima: Sarajevu, Travniku, Banja Luki, Mostaru, Foči, Taslidži, Novom Pazaru, Zvorniku, Tešnju, Prijedoru i Lijevnu, imaju neku sliku na- rodnih učionicah…“.[17] Osnovna škola u Livnu nimalo nije zaostajala za učlištima kao što su bila ona u Sarajevu, Mostaru, u Bosanskoj Krajini (Srpska Jasenica, Hrgar, Kolunić, Bosanski Petrovac, Bukovača), Tešanj, Zvornik i mnoga druga.[18]

Prvi spremniji učitelji lijevljanskih Srba bili su njihovi suna- rodnici iz Dalmacije: Simo Jerebić, izvjesni Stoisavljević, učiteljica Savka Topić, Mićo Novaković poznat po nadimku „Pipo Dalmatin“ i već pomenuti Đorđe Margetić.[19] Praktično čitanje i pisanje se uvežbavalo po crkvenim knjigama, odnosno nakon izučenog Bukvara, dolazi bogosluž- beni komplet: Časoslov, Psaltir, Minej, dok je Katihizis, praktična i aktivna knjiga formirala po mnogo čemu pogled na svet. Iako ovi učitelji nisu bili iz svešteničkog reda u planu i programu je dominirao verski sadržaj, dok je metodika nastave bila neprilagodljivo konzervativna, u kojoj su se isticala duga ponavljanja gradiva i fizičko kažnjavanje đaka.[20]

Izdržavanje učiteljskog kadra, troškovi za stanovanje, hranu i prinadležnosti, padalo je na račun Crkveno-školske opštine, zapravo njenog Odbora u koji su ulazili viđeni Srbi Lijevljani, crkveni epitropi: Josif Kujundžić, Jovo Stanišić, Jovo Todorović, Jeftan Đurić. Ove nabrojane ličnosti, prema Karanjčevim ekscerptima ,Drkovnih protokola“, bili su 29. oktobra 1853. utemeljači „Školskog fonda“ koji je imao za cilj, stvaranje novčane akumulacije koja bi se upotrebila na podizanje sasvim nove i veće školske zgrade.[21] Njihov primer slede mnogi koji tamo ulažu novčane svote, ne bi li se ta glavnica kamatom oplođivala. Pored pravoslavnih Srba: Samardžija, Milidžana, Lalića, Šutića, Skobla, Savića, Pavlovića i brojnih drugih, zna se kako su i rimokatolici iz porodica Granić, Mioč, Meštrović, Matković i Penjak davali pozamašne svote u pomenuti fond radi boljih prosvetnih uslova svoje dece.[22] Prema jednom sačuvanom računu iz 1840. lijevljanska crkveno-školska opština nabavila je 30 kratkih „Sveštenih istorija“, 30 „Katihizisa“, 20 „Računica“, 20 „Prvih čitanki“ (sve „dar iz Sarajeva“), dok je 10 „bukvara talijanskih“ i 9 „čitanki talijanskih“ je „kupljeno u Spljetu“.[23]

Prema prvom zvaničnom turskom popisu obavljenom za teritoriju Bosanskog Vilajeta godine 1865. Lijevljanska nahija (koja je pripadala Travničkom sandžaku) brojala je 5.013 pravoslavnih, 9.621 rimokatolika i 1.618 muhamedanaca. Susjedna nahija Glamoč imala je 3.506 pravoslavnih, 801 muslimana i nijednog rimokatolika.[24] Procene stanovništva Bosne i Hercegovine koje su radili ruski konzularni službenici, a koje se tiču travničkog sandžaka i njegovih nahija posebno, kažu da je u Livnu 658 mu- hamedanskih kuća, 857 pravoslavnih i 2261 rimokatoličkih, a u Glamoču 272 muhamedanskih, 932 pravoslavnih i 44 rimokatoličkih.[25] Brojeno po muškim (poreskim) glavama to je izgledalo ovako: u Lijevnu je bilo 2.302 muslimana, 3.823 pravoslavnih i 8.758 rimokatolika, a u Glamoču 1.131 muslimana, 4.558 pravoslavnih i 120 katolika.[26]

Ruski konzul Aleksandar Giljferding prolazeći kroz Lijevno 1857. godine zapisuje:

„Radi potpunog opisa dodajem da u Livnu, prema računanju, ima 100 pravoslavnih, blizu 200 katoličkih i oko 500 muslimanskih kuća. Katolici u gradu imaju crkvicu i uz nju školu. Četvrt sata od Livna podiže se u mestu Gorici veliki franjevački samostan za njihove potrebe. I pravo- slavno stanovništvo u Livnu ima osnovnu školu, a sada se sprema da podigne i crkvu“[27]

Gradnju nove zgrade blagoslovio je dabrobosanski mitropolit Dionisije[28], a crkveno-narodne opštine Trsta i Dubrovnika, takođe, pružaju novčanu podršku. O istoriji nove školske zgrade govori natpis iznad ulaza:

„Priđi bliže, mili rode srbski i umoljeno pročitaj ovaj natpis ovdje: Po milosti Božijoj i sa dozvoljenjem i pomoću NJ. V. Sultana Abdul Azis-Hana i sa blagoslovom mitropolita bosanskog gospodina Pajsija, a trudom i revnostiju svoju ovdašnjih blagočestivih ktitiora podiže se ovaj srpsko-pravoslavni učilištni zavod pri neimaru Mati Baji 1874“.[29]

Imena učitelja u drugoj polovini XIX vijeka (1847-1874), na osnovu računa za platu su bila: izvesni Manojlo, Jakov Vuković, Petar i Jandre Pavasović, Filip Sundečić.[30] U Lijevnu pred Austro-Ugarsku okupaciju Bosne i Hercegovine jedno vrijeme učiteljuje i čuveni Teofil (Bogoljub) Petranović. Ovaj učitelj nije okretao glavu od nacionalnih potreba sredine u kojoj je radio jer se znalo, prema spisima Zemaljske vlade u Sarajevu od 21. oktobra 1879, da sa viđenijim Srbima agituje za prisajedinjenje eparhija u Bosni i Hercegovini sremsko-karlovačkoj patrijaraškoj stolici.[31]

Srpska crkveno-školska opština lijevljanska je bila jedan od stu- bova u pokretu Srba Bosne i Hercegovine za versko-prosvetnu autonomiju. Naime, tamošnji predstavnici trgovačkog staleža, ponosni na svoja ekonomska dostignuća još za „turskog vakta“ nisu pristajali na spoljašnju redukciju prava koja se odnose na upravljanje, učestvovanje i odlučivanje u pogledu crkvenih i školskih potreba. Oslanjajući se formalno na ka- nonsko pravo Pravoslavne crkve, nova vlast je želela da preko visoke jerarhije kontroliše nacionalna osećanja širih slojeva stanovništva.[32] Austrougarska vlast je nastojala da sve srpske crkvene opštine u Bosni i Hercegovini podvrgne svome nadzoru, da strogo kontroliše njihov rad, zatim se mešala u izbor učitelja i sveštenika, zabranjivala je otvaranje škola, novo podizanje i popravku crkava. Srbi su to shvatali kao direktno ugrožavanje one samouprave koju su još imali u vremenu turske vladavi- ne.[33]

Novim okupacionim vlastima u Bosni i Hercegovini, još pre početka crkveno-autonomne borbe i predaje Prvog carskog memoranduma (5. novembar 1896), vlastima se zamerio kao predsednik crkveno-školske opštine u Lijevnu bogati trgovac Kosta Kujundžić. Na jednom javnom skupu u gradu došlo je do solidarisanja sa aktivnostima i rezolucijom Srpske pravoslavne crkvene opštine u Sarajevu kojoj je praktično dat mandat da i Lijevno „u najodlučnijim koracima zastupa“.[34] Kosta Kujundžić je tada poneo epitet kao Jedan od trojice ultraša“, zajedno sa Gligorijem Jeftanovićem i Vojislavom Šolom.[35]

U gradu Lijevnu je prema jednom opisu iz 1888. bilo 5.000 stanovnika, od kojih 2.000 muslimana, isto toliko rimokatolika i 1.000 pravoslavnih. Muslimani su živeli u gornjem gradu, a hrišćani u donjem, nai- me rimokatolici u istočnim, a pravoslavni u zapadnom delu grada uz reku Bistricu.[36] U srpskoj veroispovednoj školi učilo se 70 muške i 50 ženske dece, a pre 1878. u nju su išla i deca rimokatoličke veroispovesti, jer su ih roditelji rado slali.[37] Sa okupacijom Bosne i Hercegovine od strane Austro-Ugarske, pored Narodne srpske škole i više muhamedanskih mejtefa, ponikla je „Katolička ženska škola“ gde su nastavu držale čas- ne sestre za devojčice, zatim Narodna osnovna škola (četvororazredna) koju pohađaju rimokatolici i muslimani u ogromnoj većini (od 80 učenika samo 3 su vere pravoslavne). U Lijevnu je postojala i Niža realka, zapravo Trgovačka škola koju su pohađali većinom pravoslavni.[38]

Na osnovu jednog neregistrovanog dokumenta iz lijevljanske crkveno-opštinske arhive saznajemo hroniku pritisaka državnih vlasti na pravoslavne u gradu:

„26. julija 1892 naredio ustmeno kotarski predstojnik da se knjige školske naređuju kod vlade.

  1. julija 1893 sazvao je kotarski predstojnik sjednicu i zabranijo držati ikakvu sjednicu tičuću se stvari koju je opština banjalučka povela.

U sjednici 8/12/94. zabranio je vladin izaslanik diškutirati odlu- ci radi zabrane Krsta i Krune i Sv. Savske pjesme.

Na izvanrednoj skupštini od 11/12/894 zabranio je vladin izaslanik svaki govor o žalbi za zabranu Krsta i Krune i preinačenju Sv. Savske pjesme.

U sjednici 12 marta 1895 zabranio je vladin izaslanik da se govori o deputaciji u Beč Njegovom Veličanstvu i zakratio predstojnik govor u istoj sjednici i protestovato je u istoj sjednici proti uredbi da vladin povjerenik prisustvuje u sjednicama“.[39]

Pošto je lokalnoj vlasti bilo teže izvodljivo da se šalje izaslanik na sve sednice crkveno-školske opštine, kotarski predstojnik je tražio da se šalje „prepis zapisnika vrhu svake obdržane redovite ili neredovite sjednice“.[40] Kotarski ured je, ipak jednom prilikom, obavestio crkveno-školsku opštinu 30. januara 1894. godine da će on sa svoje strane uvek ,jednog činovnika kao državnog zastupnika u sjednicu odrediti i poslati“.[41]

Kotarski ured iz Livna je, u skladu sa zacrtanom politikom, postavljao pitanje legaliteta crkveno-školske opštine, tražeći od nje da dostavi pravni osnov svoga postojanja i rada: „Pozivlje se ta obćina da bezodvlačno predloži ovamo primjerak štatuta, kojoj je ista se konstituisala“.[42] Ovakav ekstremno nasilni i juridički pristup predsednik lijevljanske crkveno-školske opštine je pokušavao da amortizuje pozivajući se na slobode i princip „narodnog suvereniteta“, jer se „ova opština nije na osnovu nikakvih štatuta konstituisana, nego da ju je velika skušština narodna, po običaju koji postoji odvajkada, izabrala sa kojim joj je činom ujedno i neograničenu vlast pružila da se stara o blagostanju i napretku škole i crkve“.[43] Srbi Lijevljani su 22. aprila 1897. godine uputili caru u Beč telegram u kome se žale na oduzimanje ključeva od škole i crkve „one crkve i škole koja bijaše od pamtivijeka pod upravom ovdašnjeg srpsko- pravoslavnog stanovništva“.[44]

Okupaciona vlast, oličena u Zemaljskoj vladi za Bosnu sputavala je i ograničavala srpsku crkveno-prosvetnu autonomiju. Pritisci režima su se osetili naročito snažno u Lijevnu, jer su tamošnji trgovci bili među korifejima pomenute dobro poznate autonomne borbe. Tako je lijevljanska crkvena opština bila raspuštena (,,oduzeta“), a mesni protojerej Stojan Jovanović iz protesta nije hteo od komesara da primi ključeve.[45]

Raspuštanje Srpsko-pravoslavne crkvene opštine obavljeno je 8. aprila 1897. godine.[46] Činovnik – kotarski poreznik Samuilo Božić je pokupio crkvenu arhivu i pokretan administrativni inventar „koji je sve iz opštinske magaze pokuio i odnio svojoj kući, kasu i svu arhivu što nikako nije smjelo biti“.[47] Konzistorija kao viša duhovna vlast je poslala protojereja S[vetislava] Davidovića, ali su Lijevljani bojkotovali njegova bogosluženja „kad je otvorio crkvu, niko nije htio da je omete“.[48]

U tako zaoštrenoj situaciji, kada su delatnici Zemaljske vlade na terenu shvatili da su Srbi složni oko svoje mesne elite, pomenuti zvaničnik kotarskog ureda, komesar-poreznik po imenu i prezimenu Samuilo Božić je u besu izjavio: „naredba je od vlade da se svi Srbi tamane“.[49]

To je Srbe još više ozlojedilo, a „ima svedoka koji su sve to prijavili kotarskom predstojniku, ali ovaj ništa nije mario“.[50] Kotarska vlast je nametnula svoje „desetare“ da vode računa o javnom redu i miru u crkvenoj-opštini, ali su za Srbe, zašle u versko-prosvetnu autonomiju „ti desetari su postali danas špijuni i denucijanti i svakog bede“.[51]

U Lijevnu se atmosfera među Srbima uzrujavala, što nije bilo bez posledica po rad škole:

„Jedan desetar Simo Đujo napio se i ubio svoju nogu, prijavio da je istučen, zato 6 građana pod nadzor svake noći moraju da spavaju kod kotarske oblasti: Simo Jeftanović, Jefto Sekula, Zukić, Mamarko, Risto Jeftanović, Gigića, Sekulu i Sima Jeftanovića pustili su, a ona četvorica i danas još su u apsu“.[52]

Najpodmukliji je bio potez kotarskog predstojnika Huga Kučere, koji je nastojao da se lijevljanskim trgovcima oduzmu krediti, pa je u tom cilju i pisao bankarima u Split „uz obećanje nadoknade na drugoj strani“.[53]

Školski fond je u takvim okolnostima bio u opasnosti da bude oduzet. Uglavnom, zbog stranačkih borbi, nesloge i razmimoilaženja po vitalnim pitanjima, nivo duhovnog života u Livanjskom polju je opao. U crkvu se nije išlo, a vlasti su nastavile sa represijom i prema školi. Prota Stojan Jovanović je bio lišen svojih redovnih subvencija za parohijsku službu i katihezaciju u iznosu od 300 i 200 forinti.[54]

Mržnja prema Kosti Kujundžiću je išla toliko daleko da su po povratku iz Beča „naredila mu kotarska vlast da sruši obe kuće“. To je bio način da mu se naruši mir domaćeg ognjišta i porodičnog života.[55] Bogatom Kosti Kujundžiću su činjene smetnje, oduzimano mu je zemljište koje je kupio i 12 godina koristio, a nastojalo se da mu se prekinu finansijski kanali i novac koji je ulagao u trgovačke poslove, a dolazio je od srpskih i drugih trgovačkih centara iz Dalmacije.[56] Neka deca iz Livna su bojkotovala časove veronauke, nisu htela da idu u crkvu, pa je iz škole isterano njih osmoro.[57]

Kotarski ured je na osnovu svedočenja ,desetara“, procesuirao, stavivši pod nadzor šestoricu Lijevljana sa odnegovanom srpskom nacionalnom svešću. U zapisniku „policajne postaje“ zabeleženo je da su Simo Jeftanović (34 godine star, oženjen, terzija), Jefto Sekula (34 godine star, oženjen ćebedžija), Rade Marčeta (22 godine star, neoženjen, cipelar), Risto Đukić (35 godine star, oženjen, cipelar), Marko Buro (28 godina star, neoženjen nadničar), Risto Jeftanović (35 godine star, neoženjen, nadničar); [58] Ured je stavio okrivljene pod prismotru „radi toga što su osumnjičeni da u zadnje vrieme napadaju u noćno doba ovdašnje stanovnike srpsko-pravoslavne vjere koji nisu u društvu ovdašnje crkvene općine već pohadjaju njihovu crkvu“.[59] Ovi srpski mladići, daleko od delinkventskog ponašanja bili su dužni da se povinuju odluci lokalne policije: „Osuđuju se okrivljenici… da do daljne odredbe imadu svaki dan i noć u 8 sahata  u ovdašnji policajni kotar na konak dolaziti..“, pravo žalbe nisu imali, jer „presudi postojećeg ureda je neodgodna moć.[60]

Takođe, sačuvalo se nešto zvaničnih dokumenata koji bacaju svetlo na brojčane odnose u prosvetno-školskom sektoru. Prema statistici za 1900-1901. godinu u „Istočno-pravoslavnoj narodnoj osnovnoj školi u J1ivnu“ učilo je 114 đaka, od toga 76 dječaka i 28 djevojčica.[61] Đacima su bili učitelji Stanko Mitrović sa godišnjom platom od 1200 i Anka Malešić sa platom od 1440 kruna.[62]

Ima još nekoliko sačuvanih dokumenata. Inspekcija škole sa početka 1909. godine je pokazala da u njoj uče đake Zorka Joldžić i Đuro Končar, đaka ima 109, i to 56 dječaka i 53 djevojčica, raspoređeni su u 4 razreda: I razred – 45, II razred – 30, III razred – 21, IV razred -13 đaka. Po izveštaju školska zgrada je stara, „ali, zadovoljava potrebe“, a nameštaja ima dosta i dobro je očuvan“.[63] Srpsku školu u Lijevnu pohađaju đaci iz grada Lijevna, i obližnjih sela Zastijenja, Žabljaka i Gubera.[64]

Nakon aneksije Bosne i Hercegovine 1908. godine, školske vlasti su još više pazile na „političku korektnost“ prosvetnih i nastavnih sadržaja. Okružni školski nadzornik koji je pregledao školu u Livnu obratio je pažnju na nastavu muzičkog: „dva sata na nedjelju za svjetsko i crkveno pojanje“ sa pesmama „Rado ide Srbin…“, „Mjesec jasni…“, „Doline tutnje“, koja je u dokumentu bila podvučena crvenom olovkom, a tome treba dodati i belešku školskog nadzornika koja glasi: „Carevka se ne uči pjevati“.[65]

Ovo pokazuje da su službeni inspektori postupali, kao i okružni školski nadzornik Stjepan Milićević, po uputstvima Zemaljske vlade koja je želela da nastavni programi kod podanika srpske nacionalnosti u Carevini budu sa što manje opštih sadržaja iz srpske nacionalne kulture. Pjesma ,Doline tutnje“ počinje stihovima:

„Doline tutnje, a gora ječi I grokću puške, bije se boj,

Dodija ropstvo i ljuta patnja,

Srbin se diže za narod svoj“.

Naravno, ova pesma proslavlja oslobodilačke napore Kraljevine Srbije prema jugu, Kosovu i Metohiji i Staroj Srbiji i Makedoniji. Mislilo se da iznosi teritorijalne aspiracije prema zemljama austrijske krune:

„Slobode zlatne, sunašce jarko Celome Srpstvu sini što pre; za tebe Srbin krvcu je lio, za tebe živi za tebe mre“!

Sa druge strane pesma „Rado ide Srbin u vojnike“ nije imala inkriminisan sadržaj jer ju je pančevački prota Vasa Živković[66] napisao u duhu austro-ugarskog carizma i graničarske lojalnosti:

„Kad zaželi svetli car u smrt skače graničar“!

Mada je i tu srpski učitelj sa svojim đacima mogao da napravi varijaciju:

„Kad zaželi svetli knez u smrt skače Srb-vitez“!

Uoči okupacije 1878. godine zgrada Srpske narodne veroispovedne škole je bila najreprezentativnija građevina urbane kulture u Lijevljanskoj mahali. Ta prosvetna institucija bila je jedan od dva stuba lijevljanske crkvenoškolske opštine, odnosno uz parohiju bila je nacionalna ustanova koja je sa akumuliranom nacionalnom energijom dočekala vreme Austrougarske okupacije 1878, zatim aneksije 1908. i Prvog svetskog rata 1914-1918. godine.

Zemaljska vlada za Bosnu i Hercegovinu je 1885. podigla „Narodnu osnovnu školu u Livnu“ koja je privlačila decu rimokatoličke i muslimanske veroispovesti. Prema podrobnom izveštaju inspekcije srpske veroispovedne škole iz 1909. njeni đaci su upravo Srpčad iz grada Lijevna i najbližih sela – Zastinja i Gubera. Nakon Aneksije mesne vlasti, kao i školske nadzorne, motre još više na „političku korektnost“ nastavnih sadržaja trudeći se da uklone sve što bi jačalo srpski nacionalni unitarizam i osećaj etničke i kulture vezanosti za Kraljevinu Srbiju. Pored cenzure udžbenika istorije na meti su i školske svetosavske priredbe koje su održavane u školi[67] i pojedine pesme koje su se pevale na časovima muzičkog vaspitanja.

Lijevljanski Srbi su svoju decu davali u „Srpsku narodnu konfesionalnu školu“, sasvim retki su bili oni koji bi svoju čeljad slali u „Narodnu osnovnu školu u Livnu“ koju je podigla Zemaljska vlada 1885. godine. U drugom polugodištu 1912. u Narodnoj školi je učilo 85 muslimana, 165 rimokatolika, tek 2 pravoslavna djeteta i 1 Jevrejin.[68]

Bilo nam je dostupno par dokumenata koji govore kako je nakon premještaja fra Bone Grebenara u Visoko njegove časove vjeronauke preuzeo fra Miroslav Džaja, pored fra Bone Pavleka.[69]

Muslimanska deca, koje nije bio zanemariv broj, oskudevala su u predavačima verske nastave. Grupa od približno 120 đaka islamske veroispovesti, nije mogla da stane sva u jednu učionicu, niti je bilo izvodljivo voditi ih u jednu džamiju („nije moguće sve u jednu džamiju odvesti“), a u Lijevnu je bio samo jedan imam-veroučitelj.[70]

U školskoj 1904-1905. godini veronauku pravoslavnoj deci u Lijevnu je držao sveštenik Kosta Prodanović, a u školi u selu Peći Nikola Skakić. Kosta Prodanović je kao katiheta imao 11 učenika u gradu i u Bosanskom Grahovu, za čije je podučavanje u osnovnim istinama vere primao honorar od 400 i 200 kruna, dok je Nikola Skakić imao 72 učenika i honorar od 200 kruna.[71] U selu Arežina Brijeg bio je 101 polaznik pravoslavne veronauke, honorar je iznosio 200 kruna, a „nastavljao je učitelj Pajo Obrenović“.[72]

Visoka zemaljska vlada je 1905. godine za poslednja četiri meseca obustavila isplatu honorara predavačima veronauke u narodnim osnovnim školama. Izgovor je bio da Vlada ne može slati novac „dotičnim vjeroučiteljima u razna mjesta, u kojima ni pošte nema“.[73] Mitropolit Nikolaj Mandić je Visoku zemaljsku vladu umolio „da to i ovaj put kao i dosada dotičnim poreznim uredima u dužnost staviti blagoizvoli“.[74]

U nekadašnjoj Srpskoj osnovnoj konfesionalnoj školi u Lijevnu, dvospratnici u centru grada, koja se nalazi pored pravoslavne crkve Uspenja Presvete Bogorodice, u građevini jednog prostodušnog klasicizma, smeštena je danas Gimnazija „Ivan Goran Kovačić“. U jednom delu zgrade bile su od 1907. smeštene prostorije i biblioteka „Srpskog pjevačkog i tamburaškog društva Sundečić“. To dvospratno zdanje sa vestibulom i balkonom, u građevinskoj osnovi bilo je pravougaono, razmere 10 sa 55 metara.[75] Natpis, sa tragovima skrnavljenja i pokušajima uništenja, postoji i dalje, i zove đake, današnje stanovnike grada i putnike namernike gorenavedenim rečima; „Priđe, mili rode srbski i umoljeno pročitaj“, ali kao da doziva i posmrtne ostatke 12.000 zverski ubijenih Srba Lijevna i Lijevljanskog polja, koji su pred početak novog ratnog sukoba u Bosni i Hercegovini 1992. godine sahranjeni u kripti kosturnice tik iza te škole.

 

Bibliografija

Izvori:

Arhiv Bosne i Hercegovine, Fond Autonomna borba Srba, K. 5, H-H1; sledeći dokumenti:

Kotarski ured Livno, Br. 169, Broj 169 od 5. maja 1896 Slavnom predsjedništvu Srpsko-pravoslavne crkveno-školske opštine u Livno.

Kotarski ured u Lijevnu, br. 547 od 30. januara 1894, Izboru srpske pravoslavne crkveno školske opštine na ruke predsjednka Pavla Kujundžića.

Kotarski ured u Livnu Srbskoj pravoslavnoj crkveno-školskoj obćini u mjestu, broj 587, dne 28. januara 1895.

Srpska pravoslavna crkveno ppsolska opština u Lijevnu Kotarskom uredu, br. 2 eh 1895,17. januar 1895

Koncept o crkveno-prosvetnim prilikama u Livnu posle raspuštanja Crkvene opštine 1897.

Slučaj učitelja Petra Borića (neregistrovano)

Privremeni upravitelj kotara Livno Petrović, m. p, za Simu Jeftanovića, Livno 3. septembra 1897.

Godišnji školski iskaz za 1900/1901 godinu, u Livnu 25 juna 1901, Stanko Mitrović učitelj

Izvještaj o pregledanju škole dne 15/25. septembra 1909, Srpsko- pravoslavna konfesionalna škola u Lijevnu, 185579/1909. Okružni školski nadzornik Stjepan Milićević.

Izvještaj o pregledanju škole dne 15/25. septembra 1909, Srpsko- pravoslavna konfesionalna škola u Lijevnu, 185579/1909. Okružni školski nadzornik Stjepan Milićević.

Dječačka narodna osnovna škola u Livnu, br 32, Iskaz o pohađanju škole tečajem mjeseca februara god 1912, 1. mart 1912, školski upravitelj S. Marković str. 1.

Narodna osnovna škola u Livnu, br 153, O promjeni vjeroučitelja,Kotarskom uredu u Livnu, Školski upravitelj S. Marković, 26. septembra 1912.

Narodna osnovna škola u Livnu, br. 155, Vršenje vjerskih obreda islamske mladeži, Kotarskom uredu u Livnu, Školski upravitelj S. Marković, 26. septembra 1912.

Landesregierung für die Bosnien, №. 143489/1905, Popis srpsko-pravoslavnih veroučitelja pri narodnim osnovnim školama u Eparhiji dabro-bosanskoj.

Landesregierung für die Bosnien, №. 182575/1905, Iskaz o honorarima za srpko-pravoslavnu vjeronauku pri narodnim osnovnim školama u Eparhiji Dabro-bosanskoj obustavljenim svršetkom augusta 1905. godine

Srpsko-pravoslavni AE i mitropolit Dabro-bosanski Nikolaj Mandić, broj 1700 eh 1905. Visokoj Zemaljskoj vladi za Bosnu i Hercegovinu, Sarajevo, 7/20. decembra 1905.

 

Literatura:

Pero Borić, Opis Lijevna, „Bosanska vila“ (1888), br. 21, str. 330-332.

Ljubo Vlačić, Za srpski bogoslužbeni jezik (Jedan devedesetogodišnji proto još pre pedeset godina za bogoslužbeni srpski jezik), „Novi istočnik – Službeni list Pravoslavne Eparhije dabrobosanske“, br. 10-11 (1935), str. 311-316.

Aleksandar F. Giljferding, Putovanje po Hercegovini, Bosni i Staroj Srbiji, s ruskog preveo Branko Čulić, drugo, izmenjeno izdanje, Beograd 1996.

Eparhija bihaćko-petrovačka-Prvi šematizam 2010, Bosanski Petrovac 2011.

Dušan Karanjac, Prilog istoriji školstva u Bosni i Hercegovini – Srpska konfesionalna osnovna škola u Livnu, Školski vjesnik – stručni list Zemaljske vlade za Bosnu i Hercegovinu, god. XVI (1909), maj: str. 182-191, juni: str. 301-306, juli: str. 441-444, avgust-septembar- oktobar: str. 568-577, novembar-decembar: str. 975-1003.

Dušan Kašić, Srpska pravoslavna crkva Uspenija Presvete Livnu (1859-1979), Livno 1979.

Mirko Maksimović, Crkvene borbe i pokreti, str. 97-106, u: Napor Bosne i Hercegovine za oslobođenje iujedinjenje, obradio Pero Slijepčević i saradnici, Sarajevo 1929.

Stipo Manđeralo, Groblje u Zastinju kod Livna (zapisi na spomenicima do polovice XIX vijeka), Glasnik Zemaljskog muzeja, N. S, sv. 39 (1984), str. 144-180.

Božo Madžar, Mitar Papić, Politika i Srpska pravoslavna crkvauBosni i Hercegovini (1878-1945), Banja Luka 2005.

Božo Madžar, Pokret Srba Bosne i Hercegovine za vjersko-prosvjetnu samoupravu, Sarajevo 1982.

Đorđe Mikić, Pravoslavna crkva i sveštenstvo u Krajini u pokretu oslobođenja od Turaka, str. 41-47, u: Srpska pravoslavna eparhija banjalučka 1900-2000 (šematizam), Banja Luka 2000.

Osvoboditelvnan borvba narodov Bosnii i Gercegovini i Rossil 1865- 1875 (dokumenti), otvetstvennv1e redaktorv1 10. A. Pisarev, M. Zkmečič, Moskva 1988.

Mitar Papić, Školstvo u Bosni i Hercegovini za vrijeme Austrougarske okupacije (1878-1918), Sarajevo 1972.

Mitar Papić, Istorija srpskih škola u Bosni i Hercegovini, Sarajevo 1978.

Đorđe Pejanović, Stanovništvo Bosne i Hercegovine, Beograd 1955.

Radovan Pilipović, Osvrt na srpsku prosvetu u Bosni i Hercegovini – povodom 470 godina od prvog pomena škole u Sarajevu (1539-2009), Kalendar „Crkva“ za 2009 godinu, str. 91-98.

Prvi srpski ustanak (akta i pisma na srpskom jeziku), u redakciji Radoslava Perovića, Beograd 1978.

Sava, episkop šumadijski, Srpski jerarsi od devetog do dvadesetog veka, Beograd-Podgorica-Kragujevac 1996.

Jovan Hadži Vasiljević, Srpski narod i turske reforme, Beograd 1921.

Đenana Čustović, Narodni govor, Etnološka i folkoristička ispitivanja u Livanjskom polju, Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu (etnologija), nova serija, sv. HI-HVI, Sarajevo 1961, str. 91-118

 

 

[1] Opširnije: Đenana Čustović, Narodni govor, Etnološka i folkoristička ispitivanja u Livanjskom polju, Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu (etnologija), nova serija, sv. HI-HVI, Sarajevo 1961, str. 91-117. Linija dodira ikavaca i ijekavaca je u selima Čaprazlije i Čelebić, na severzapad od ova dva sela počinje homogena zona ijekavskog izgovora, zapravo njen je početak u selima kao što su Provo i Bojmunti.

[2] Jovan Hadži Vasiljević, Srpski narod i turskereforme, Beograd 1921, str. 3-11.

[3]    J. Hadži Vasiljević, n. d, str, 11-20. Kako se to konkretno odražavalo u Lijevnu: Dušan JB. Kašić, Srpska pravospavna crkva Uspenija Presvete Bogorodice u Livnu, Livno 1979, str. 6.

[4]   0 lijevljanskom školstvu u prvoj polovini XIX veka podatke uglavnom crpimo iz rada Dušana Karanjca, Prilog istoriji školstva u Bosni i Hercegovini – Srpska konfesionalna osnovna škola u Livnu, „Školski vjesnik – stručni list Zemljaske vlade za Bosnu i Hercegovinu“, god. XVI (1909), maj: str. 182-191, juni: str. 301-306, juli: str. 441-444, avgust-septembar- oktobar: str. 568-577, novembar-decembar: str. 975-1003. Autor u svom radu donosi ekscerpte iz delovodnih protokola crkveno-školske opštine, kao što su „Libar školski44 i „Libar od računa crkovnih44.

[5]   D. Karanjac, n. d,str. 185.

[6]   Nadgrobni spomenik Jovana Kojde (Kojdića) se nalazio na groblju u Zastinju na kome je pisalo da se, jereoprezviter Jovan Kojda“ prestavio decembra mjeseca 1805, a da su se oko podizanja tog spomenika starali sinovi Stanko i Trivko. Vidi: 5pro Map4ega1o, SgoMje i 2a$Ipji koA Cupa (garš pavrotetsta LJ ro!ou!se XIX uueka), (Lazšk 2eta1jzko§ tigeja, N. 5, 5\\ 39 (1984), str. 151.

[7]    Prvi srpski ustanak (akta i pisma na srpskom jeziku), u redakciji Radoslava Perovića, Beograd 1978, str. 318.

* Đorđe Mikić, Pravoslavna crkva i sveštenstvo u Krajini u pokretu oslobođenja od Turaka, str. 42, u: Srpska pravoslavna eparhija banjalučka 1900-2000 (šematizam), Banja Luka 2000.

[9] D. Karanjac, n. d, str. 186.

[10]     Na nadgrobnom spomeniku Spiridona Rajkovića stoji:               N. C. I. Ovde, ovde, počivaju ostatci Spire Rajkovića, rođenog Dubrovčanina, c. k. konzularnog agenta, preseli seu vječnost 23. avgusta 1855. godine, u selu Zajarugi, na tugu i žalost njegove supruge i petero nejake djece, vječnomu blaženstvo i pokoj“. Vidi: 3. MapsJegaJo, n. d, 165.

[11]   D. Karanjac, n. du str. 186-187.

[12]   Isto, str. 188.

[13]   Isto, str. 190-191.

[14]   Mitar Papić, Istorija srpskih školau Bosni i Hercegovini, Sarajevo 1978, str. 18-19.

[15]   Dušan LJ. Kašić, Srpska pravoslavna crkva                                                                   Livno

1979, str. 3.

[16]      Ljubo Vlačić, Za srpski bogoslužbeni jezik (Jedan devedesetogodišnji proto još pre pedeset godina za bogoslužbeni srpski jezik), Novi istočnik – Službeni list Pravoslavne Eparhije dabrobosanske br. 10-11 (1935), str. 311-316. Spiridon Margetić je rođen 1803, a rukopoložen za svepggenika 1827. u Mostaru. Godine 1859. postao je okružni protoprezviter u Imotskom. Bio je paroh u Duvnu do 1829, u Imotskom do 1831, u Dicmu do 1845, u Vrlici do 1851, a odtegodine do smrti 1890. biojeopetparohu Imotskom (LJ. Vlačić, n. d, str. 313-314).

[17]    Bosanski prijatelj (1850), br. 1, z1g. 132.

[18]     M. Papić, n. d, str. 13-50. Up. Radovan Pilipović, Osvrt na srpsku prosvetu u Bosni i Hercegovini – povodom 470 godina od prvog pomena škole u Sarajevu (1539-2009), Kalendar „Crkva“ za 2009 godinu, str. 97-98. (ceo tekst 91-98).

[19]     D. Karanjac, n. d, str. 301-304. „Pipo“ je dobio nadimak jer je „pio sa pipe“, zapravo iz drvene slavine na buretu! Učiteljica je bila poznata po ručnom radu i to umeće je prenosila na žensku decu.

[20]  Isto, str. 305-307.

[21]    Isto, str. 440-444; 569-570.

[22]   Isto, str. 569-570.

[23]    Isto, str. 444.

[24]    Đorđe Pejanović, Stanovništvo Bosne i Hercegovine, Beograd 1955, Prilozi: tabela 3.

[25]    Osvoboditelnnal borvba narodov Bosnii i Gercegovinm i Rossš 1865-1875 (dokumentn), otvetstvennv1e redaktorv1 K). A. Pisarev, M. Zkmečič, Moskva 1988, str. 327.

[26]    Isto, str. 327.

[27]     Aleksandar F. Giljferding, Putovanje po Hercegovini, Bosni i Staroj Srbiji, s ruskog preveo Branko Čulić, drugo, izmenjeno izdanje, Beograd 1996, str. 245-246.

[28]      Sarajevski mitropolit Dionisije I (1856-1860) je bio po nacionalnosti Grk, pripadao je krugu episkopata koji su potpadali pod uticajnu sferu Fanara, nastojavao je oko podizanja prosvete, otvaranja škola širom svoje mitropolije. (Sava, episkop šumadijski, Srpskijerarsi od devetog do dvadesetog veka, Beograd-Podgorica-Kragujevac 1996, str. 170).

[29]     Fotografija natpisa objavljena u: Eparhija bihaćko-petrovačka – Prvi šematizam 2010, Bosanski Petrovac 2011, str. 224. Čitanje natpisa donosi i D. Karanjac, n. d, str. 986.

[30]    D. Karanjac, n. d, str. 573-578.

[31]     Božo Madžar, Mitar Papić, Politika i Srpska pravoslavna crkva u Bosni i Hercegovini (1878-1945), Banja Luka 2005, str. 15.

[32]    Mirko Maksimović, Crkvene borbe i pokreti, str. 97-106, u: Napor Bosne i Hercegovine za oslobođenje iujedinjenje, obradio Pero Slijepčević i saradnici, Sarajevo 1929.

[33]    Božo Madžar, Mitar Papić, n. d, str. 67.

[34]          Isto,str. 107.

[35]      Isto. K. Kujundžić se u aktima Zemaljske vlade ocenjuje kao „glavni potpaljivač“ i „velikosrbin koji dobro poznaje narav stanovništva“. (Božo Madžar, Pokret Srba Bosne i Hercegovine za vjersko-prosvjetnu samoupravu, Sarajevo 1982, str. 208).

[36]    Pero Borić, Opis Lijevna, Bosanska vila (1888), br. 21, str. 331

[37]     Isto.

[38]     Isto.

[39]     Arhiv Bosne i Hercegovine, Autonomna borba Srba, K. 5, H-H1, Od srpske pravoslavne crkveno-školske opštine u Lijevnu, neregistrovano.

[40]     Kotarski ured Livno, Br. 169, Broj 169 od 5. maja 1896. Slavnom predsjedništvu Srpsko- pravoslavne crkveno-školske opštine u Livno.

[41]     Kotarski ured u Lijevnu, br. 547 od 30. januara 1894, Izboru srpske pravoslavne crkveno školske opštine na ruke predsjednika Pavla Kujundžića.

[42]    Kotarski ured u Livnu Srbskoj pravoslavnoj crkveno-školskoj obćini u mjestu, broj 587, dne 28. januara 1895.

[43]    Srpska pravoslavna crkveno školska opština u Lijevnu Kotarskom uredu, br. 2 eh 1895, 17 januar 1895.

[44] Božo Madžar, Mitar Papić, n. d, str. 107-108.

[45]   Koncept, str. 1.

[46]     Slučaj učitelja Petra Borića, str. 3, (nedatirano). Petar i Jelena Borić bili su bračni par učitelja u Lijevnu od 1880. do 1890. godine, napustili su grad i službu jer im se kćer udapa za službenika suda koji je bio rimokatolik, što je tada kao mešoviti brak imalo lošeg drupggvenog odjeka, pa im je Crkveno-školska opština otkazala angažman. (Vidi: D. Karanjac, n. d, str. 993)

[47]    Isto.

[48]     Koncept o crkveno-prosvetnim prilikama u Livnu posle raspupgganja Crkvene opštine 1897, str. 1.

[49]    Isto.

[50]    Isto.

[51]  Isto, str. 2.

[52]    Isto.

[53]    Isto.

[54]    Slučaj učitelja Petra Borića, str. 4, (nedatirano).

[55]     Koncept o crkveno-prosvetnim prilikama u Livnu posle raspuštanja Crkvene opštine 1897, str. 3.

[56]    Slučaj učitelja Petra Borića, str. 2-3, (nedatirano).

[57]     Koncept o crkveno-prosvetnim prilikama u Livnu posle raspuštanja Crkvene opštine 1897, str.

(58) 4.Privremeni upravitelj kotara Livno Petrović, m. p, za Simu Jeftanovića, Livno 3. septembra 1897.

[59]    Isto.

[60]    Isto.

[61]   Godišnji školski iskaz za 1900/1901 godinu, u Livnu 25 juna 1901, Stanko Mitrović učiteljstr. 1-2.

[62]    Isto, str. 3.

[63]  Izvještaj o pregledanju škole dne 15/25. septembra 1909, Srpsko-pravoslavna konfesionalna škola u JTijevnu, 185579/1909. Okružni školski n.. ornik Stjepan Milićević, str. 1.

[64]    Isto, str. 1.

[65]    Isto, str. 5.

[66]    Srpski pesnik i prota iz Pančeva, rodio se 1819, a umro 1891.

[67]       Kosta Kujuncić je u jednoj predstavci što se tuče svetosavskih proslava napisao protestvujući: „Mi ne možemo trpiti da se u naše svetinje dira“. (B. Madžar, n. str. 209).

[68]   Dječačka narodna osnovna škola u Livnu, br 32, Iskaz o pohađanju škole tečajem mjeseca februara god 1912, 1. mart 1912, školski upravitelj S. Marković str. 1.

[69]   Narodna osnovna škola u Livnu, br 153, O promjeni vjeroučitelja,Kotarskom uredu u Livnu, Školski upravitelj S. Marković, 26. septembra 1912.

[70]     Narodna osnovna škola u Livnu, br. 155, Vršenje vjerskih obreda islamske mladeži, Kotarskom uredu u Livnu, Školski upravitelj S. Marković, 26. septembra 1912.

[71]  Landesregierung für die Bosnien, №. 143489/1905, Popis srpsko-pravoslavnih veroučitelja pri narodnim osnovnim školama u Eparhiji dabro-bosanskoj.

[72]   Landesregierung für die Bosnien, №. 182575/1905, Iskaz o honorarima za srpko-pravoslavnu vjeronauku pri narodnim osnovnim školama u Eparhiji Dabro-bosanskoj obustavljenim svršetkom augusta 1905. godine

[73]    Srpsko-pravoslavni AE i mitropolit Dabro-bosanski Nikolaj Mandić, broj 1700 eh 1905 Visokoj Zemaljskoj vladi za Bosnu i Hercegovinu, Sarajevo, 7/20. decembra 1905.

[74]    Isto.

[75]    D. Karanjac, n. d, str. 987-990.

Donirajte ili se reklamirajte na „Srbi u Bosni i Hercegovini kroz epohe i sudbine“ jedinom sajtu na svijetu koji opisuje život našeg naroda na prostorima BiH od naseljavanja Srba u 7. vijeku do odbrambeno-otadžbinskog rata a kroz prizme političke, kulturne i duhovne istorije.
Podeli:

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *

Top